Arts & Culture
IBIMANUKA
An archive of Rwandan knowledge.
18 poems
- 01 Amezi y'ikinyarwanda Reka mvuge amezi y’ikinyarwanda Ari yo : Nzeri, Ukwakira, Ugushyingo, Ukuboza, Mutarama, Gashyantare, Werurwe, Mata, Gicurasi, Kamena, Nyakanga na Kanama Atandukanye n’ay’ikirundi Ari yo : Nzero, Ruhuhuma, Ntwarante, Ndamukiza, Rusama, Ruheshi, Mukakaro, Myandagaro, Nyakanga, Gitugutu, Munyonyo na Kigarama. Amateka adutekerereza ko Umwami w’i Gisaka ari we Kimenyi Musaya Umuzirankende w’ingeso n’inseko nziza Iyo mfura tugira icyo dupfana Ari we wayahishuriye umwami w’u Rwanda Ruganzu Bwimba Uwo mukamwe nawe dufitanye isano Dore ko uwanyonkeje akampeka nawe ari umwenebwimba Mpereye kuri Nzeri Ni yo yayaboneye izuba Ni yo nkuru ikagira abuzukuru Nta kundi kwezi kwayiboneye inzora Ukwakira kwakira Ugushyingo Ni ko kuyigwa mu ntege Aya mezi uko ari atatu Yabaye intare ahabwa intebe Ni ho haza umuhindo amajuru agahinduka Igitondo kigahinduka umuhondo Imvura ikongeza imirindi Amahindu akigira impindu Imirundi y’inkuba igakubitana inkubito Wabona imirabyo ukarabirana Ukuboza kukaza Abatayihishiye ngo bayishigishire bakabibazwa Abakungu ku myaka mbere y’umuhindo ni ho bakungira. Icyo gihe iyo kirangiye Mutarama ikataza iteye intambwe Intabire zikabibwamo amasaka Abashonji bagashoka amashaza n’umushogoro Ibishyimbo by’ikungira ryo mu Kwakira biba byeze Izuba riracana inyota ikabica Kuko urugaryi ruba rwisutse Hakaba ari ho havuye wa mugani ngo « Akadahera ni urwimo n’urugaryi » Igihe ibirenge bishya Gashyantare ikaba irashyitse Werurwe ikaba iraje Ikaba ari yo ihingwamo injagasha Mata ntitinda kuboneka Inka zirarisha abana bagashisha Amashashi akishima Hadashize akanya Gicurasi ikagira iti ba Abantu bagacokozwa bakanacunaguzwa n’ibicurane Abagendesha ibirenge bisa Urume rukabatera ibiremo by’ibimeme Inzara z’amano rukazona zikononokera Ariko abana bakinopfora inopfu, ibigori n’imisigati Kuva muri Werurwe kugera muri Gicurasi ni ho bita itumba Ijuru riratutumba Amajoro akaba urujijo Umwijima ukikuba ijana Abajura bakaba akajagati Amajeri akijujuta Mu kwezi kwa Gicurasi Igihugu cyose cyajyaga mu cyunamo Kibuka ibyago byose cyasimbutse Uwo muhango wahera iki rikitura aho Kamena kamena imbwa agahanga Ni yo izana imbeho y’impeshyi Abantu bakava imyuna ibyatsi bikuma Abungeri bakabura ibyo bakora bagakoronga Bitamaze kabiri icyuka kibiza icyuya Kigaturuka mu cyoko kigendana icyusa Ikintu cyitwa icyatsi kikahagorerwa Ibiryo na byo bikabura icyanga Icyo cyokere kigakomeza no muri Nyakanga Ibintu n’abantu bakikanga bagakangarana Icyiza cy’ukwo kwezi Ni uko abantu baba bavumba ntawe urwaye ifumba Abana barunda ibinonko botsa runonko Abandi bakura inanka Inka zikarisha ibisigati Ibisambu bigasoromwamo imboga, imbwija,n’ imbogeri Amatongo atendera dodo n’inyabutongo Ni naho hizihizwaga umunsi mukuru w’umuganura Hakaba ibiganiro amagana bizira amaganya Umuhererezi wayo mezi Ugizwe n’ibice bibiri Ari byo Tumba Nyakime na Tumba Kanama Icyo gisare cy’umusore Kanama kanamiye Nzeri Iyo irakaye irakara ikaruka amakara. Ni ho havuye wa mugani ngo « Ahari ikiziba uhatega Kanama na Nyakanga ». KIMENYI Alexandre
- 02 IBYIRUKA RYA MAHERO I. Uyu mwana nabyiruye Namureze mukunze Yabyirukanye ubwenge Buvanze mu bwana Nkanibaza cyane Uko azaba bitinze. Agakura akora nabi Aho yatobye akondo Ngo akulikize abandi, Akabaka iby'iwabo Akabyita iby'iwacu. Nabyumva ngahinda Nti: ntabwo mbishaka, Ubusambo si bwiza Ubukunze atabeshya Aba yigira nabi. Aho amaliye gusoreka Ingeso ye ntiyacika Bukeye nti: ntabwo Nti: subiza iby'abandi, Ujye utwara icyo uhawe Icyo wimwe ugitinye. Uwo mwana uko ateye Biteye agahinda. Aho yaroye neza Uko akwiye kugenza, Ati: ndanze kugenda Ngo ntange ibyo ntunze. Iyo utwaye iby'abandi Bakuzi bakurora Ntibaze barwana Ngo bihe agaciro Mu maso y'abandi, Uragenda ukayora Ukabita abatinyi Ukagwiza iby'iwanyu. Ubwo aranga arahana Nkagira ngo arashyenga Naho aravuga akomeje. Ati: ndumva nahaze Guteshwa ibyo nshima Ngo nkunde ibyo ushaka. Ubu nshobora kugenda Ngashaka aho ndara Ejo nkigaba ahandi, Ejobundi ngakomeza Nkagera iyo utakibona, Kugira ngo nguhunge Amahane ni menshi. Ubwo mbonye icyo cyago Gikomeje imigambi Yo kwigisha icyohe, Ndakomeza ndatota Ngo none aratinya Aze kumva igikwiye. Nti: ibyo wigira byose Ndabirora nkazenga. Nakwitaga umwana Uyu uteye gitwali Agaturana neza N'abitwa ababyeyi. Ubwo utangiye kwanga Uwakureze akagukuza, Wamurora mu maso Inyeli zikavumera, Waba wicaye hasi Uti: intebe nayireke Nyishinge ho nanjye, Yaba agize ati: jya kurora Amatungo mu rwuli Ugatangira kwigira Icyatwa ugafunga; Yakubwira ati: cyono Jya kuzana utuzi Ugafuha ukarwana Ukica igiti n'isazi; Ubwo utangiye kwanga Amategeko nguhaye, Ubusore bwapfuye Wabaye Rubebe Jye nkwise icyontazi Icyo ushaka kimashe. Ubwo ngubwo arazenga Arababara ndabibona Arafunga ntiyakoma Bagize bati: yewe Ijambo liragatabwa Bahamagaye aranga Bagabuye ntiyabilya Bashashe ntiyalyama. Ubwo nyina akandeba Agatinya guhinda Akiruzi umuhungu Mu maso ya twembi. Yankebuka ngasanga Mu maso ye yombi Haganje agahinda Amagambo ajya kuvuga Ugasanga amugoye. Ubwo abana batoya Basanzwe basakuza Barwana bagabuza Bakandora bose Nakebuka umwe muli bo Agahumbya bukeya. Umwe yavuga ijambo Abandi bakamureba Igisubizo bashimye Ugasanga gituje Kitali mo amashyengo Aya asanzwe mu bana. Ngeze aho nti: cyo mwana Hamagara Mahero Aze ambwire icyo ashaka Mahero ati: ndaje Nkubwire icyo mashe; Aza atera ibitambwe Nti: ubanza rubaye. Ati: kera nkivuka Ntaramenya ubwenge Nali inka mu zindi Wahilika ngatemba Wanterura nkabyuka Washaka ko ndyama Ugahilika ku bulili Ibitotsi bikayora Mahero agahwikwa. Naba nakoze icyo wanga Ugaterura ugahonda Amahane ali nta yo Sinibaze na busa Uko nkwiye kugenza. Aho nshiliye akenge Ndakomeza ndakureka Nakosa nka gatoya Ubwo inkuba zigakubita Uti: mbyiruye icyontazi. Nkakureka ugakomeza Guhata ibicumuro Uwakoze uko ashoboye Kugira ngo akuneze. Umujinya waba ukomeje Ugaterura ugahonda Wananirwa ugatuza Uti: genda ndakuretse. Ibyo ngibyo nabirora Nti: nta ngufu zanjye Mba nshatse agahamba Nkareba aho najya Hasumbye ahangaha. Ubu ngubu ndareba Ngasanga ibyo ungilira Bikwiye guhosha. Ubwo wanyimye imbabazi Ngo nanjye nduhuke Ibyo kwitwa ikirumbo No kwicara mpondwa Ndakungura inama Igusumbira izindi Amahane ave mu rugo Uruhuke kurwana Nduhuke guhondwa; Cyo nshakira impammba Agatukuru gatoya Ngaterere ku mutwe Mfate agakoni kanjye Njye guhakwa aho nshaka Ahangaha mpacuke Ibicumuro nkugilira Uruhuke kubibona. Gutura amahanga Bizankiza byinshi. Bizampa guhunga Amahane y'I Rwanda, Aho bambura umuntu Abo abyaye bamurora, Agakubitwa umunani Ngo ikawa irarumbye, Ngo cyangwa umuzungu Yaraye rusake. Ibiboko wakubiswe N'amalira nahalize Ntibyatuma ntura Aho ndeba umuhashyi Wampinduye imbata Uwo ni inzigo kuli jye. Amahane yo mu rugo, Amahili y'ibisonga Ibyo byose bikoranye Ntibyatuma ngoheka Ndashaka kugenda. Ubwo ngubwo ndayoberwa Ngo mbure icyo musubiza Nti: genda uruhuke Ejo nzaba nkubwira Icyo nkeka kuli ibyo. Ati: ngiye kulyama Ndazinduka nkwibutsa Impamba nakwatse. II. Aragenda aralyama Nanjye ndana ku bwanjye. Ilyo joro sinagoheka Ndara mbunza imitima. Ngashaka igisubizo Nzabwira uwo mwana Ngasanga kigoye. Namwita igicucu Sinigeze nterura Ngo nshinge ibitaliho; Navugaga ibisanzwe. Ubu ngubu ninanga Ko agana mu mahanga Nkamwogeza cyane Ngo akunde angumire aho, Ndareba ngasanga Mba mwishe burundu, Akagira ngo ni mwiza, Akazapfa akigenza Uko yamye abishinga. Ngifinda uko nkwiye Kugenza ibyo ngibyo Mahero aba yaje. Ati: ndabona hakeye Ndakwibutsa ijambo Naraye nkubwiye. Nti: Mahero ko ubizi Ngukunda bikabije Urarwana ujya hehe? Iyo utuje ugakunda Ugaturana neza N'abitwa ababyeyi! Wabaye ukivuka, Inka yanjye yali imwe Irakunda iragorora Urakamirwa urabyibuha. Ntiwigeze usumbwa N'abinikije ijana. Mahero iyo umbereye Umwana uko nshaka Aho kunyaka ijambo! Amapfa ageze mu gihugu Nkurwanaho cyane Umuruho sinawumva Ngahaha ubutitsa Ngo akabili gatohe Utazaba uruzingo Nk'uwabuze abamurera. Mahero iyo umpaye Agahenge gatoya Nkakungura inama! Nateye n'ishyamba Ngo nugimbuka Washatse gushinga Urugo rukwizihiye Utazabura imbaliro Ukabura n'imiganda. Mahero iyo utuje Ugakulikiza neza Utunama nkugira! Imishike yaracitse Amafuni ararundwa, Ubwo mpinga ibijumba, Rubanda bakunda Kubyita ubukungu. Mba ngira ngo utazimwa Umukobwa wa Naka, Bagira ngo urashonje Ubukungu si bwinshi. Mahero iyo umfashije Tukiha agaciro Mu maso y'i Muhana! Ubu ingano nararunze, Ibigega biratemba. Ubwo ngira ngo abatindi Batagira amasambu Bagure ibyo mbahaye Jye ngwize amanoti Njye nkwambika neza. Mahero iyo umbwiye Amagambo anduhura Aho kunsha umugongo! Nateye urutoki Ngo niba zitetse Ujye utora agahihi Agahogo kabobere. Ubu inyuma y'igikali Ibitoki ni byinshi Bitembana inkingi. Ubu intabo zirarunze Ibibindi biroga. Mahero iyo ugumye aha Nkabona agakazana Aho kwicwa n'irungu Wagiye Bugande! Nta tungo natinye Ngo mare yo ubukungu Utazaba umutindi. Ihene ubu ni nyamwinshi Ziteretse amapfizi: Ruhaya na Sacyanwa. Mahero iyo umfashije Tukorora neza Amatungo tubyiruye! Kebuka urore amasake Yilirwa avuna sambwe Mu mivumu haliya! Inkokokazi ni nyinshi: Iz'inganda n'indayi Uzikunda zihuje Indilimbo z'urwunge, Ziteteza zitaha, Zihamagara izazo, Zitoye gahunda, Zisanga amaruka. Mahero iyo urebye Ibyo ntunze ugatuza Aho kunta mu malira! Uti: ngaho mpa impamba Ngucike njye ahandi Ducane dutane! Mahero iyo unyoheje Gukora mu ntagara Nkalyiroha mu nda Aho kwanga icyo mbyaye! Aho uruzi aba bana Bakureba ku jisho Bakabura icyo bavuga Kuko mukuru wabo Abacitse bamurora! Ili tuza likabije Likubajije icyo uli cyo Basubize utabeshya! Itegereze umubyeyi Wavunitse agutwite, Wavuka akakonsa, Agahinga aguhetse, Akavoma aguhetse, Agatashya aguhetse, Agateka aguhetse, Umulinde agahinda Ko kubura icyo abyaye Ngo alilire mu myotsi. III. Mahero arasohoka Asa n'ubuze ijambo. Akomeza imbere ye ajya ku irembo. Akebuka hepfo abona urutoke, Ubwo arakeberanya mu gikali, Abona imizinga ivuza ubuhuha. Ntiyahagarara ngo zitamwumva Zikamucengeza mo uruboli. Akebura intambwe ajya mu ikawa. Ubwo agasusuruko karababiliye, Ndetse akazuba karamukubise, Agumya kubunga agana agacucu. Muli iyo kawa y'isaso nyinshi Hakaba mo igiti gikuze neza, Cyarakabije kilizihirwa, Ururabo ruragwa hajya ibitumbwe, Bijya guhisha ntibyasigana Maze uwo mwana akibona bwangu, Yika bugufi ahina umugongo Agishyika mu nsi ahamara umwanya Amaso yombi arayagihanga, Umutima utekereza ibyo hilya. Ibyo namubwiye bigumya kuza Si ibihingwa si amatungo. Ubwo aliko akumva atameze neza, Imitima igakomeza kujya inama; Ibyo guta iwabo ngo ajye Bugande Yali yabyirukanye agisohoka, Maze kumwumvisha igikwiye. Icyamuvunaga ubwo ni ukuntu Aza kumbwira uko yigaruye. Ava mu ikawa alinanura. Acuma gatoya ananirwa igenda, Arahagarara aratekereza, Akazinga umunya agashima mu mutwe. Ngo byende ho akanya Ati: ndi imbwa bikabije. Arakabuza ati: ngiye Kubwira uwambyaye Ko kwigira icyohe Bikwiye undi utali jye. Ngo ngane ku irembo Duhura mva mu rugo. Dukubitanye amaso Aratinya arahumbya. Aho yavuze ikintu Yashakaga ko menya Ajya kwicara mu nzu. Jye nkomeza urugendo. Najyaga mu gacyamu Kugira ngo nduhuke Agahinda yanteye, Nganira n'abantu Batazi ibyo tulimo. Aho yagumye mu nzu Ngo ahamane n'abandi, Akeberanya mu cyanzu Yihina mu gikali. Ahakura agatebo, Ajya muli ya kawa Arasoroma aragwiza, Agatebo arakanaga. Ngo ngaruke nje kurora Uko byaje kugenda, Duhulira mu rugo Ahatura iyo kawa. Mbibonye ndashoberwa Nti: yumviye rwose, Agatima karagarutse Aragira ngo anyurure. Ngo mbure icyo mubwira Kugira ngo mushime, Mpamagara abatoya. Nti: ntabwo mureba Undi mwana uko agenza! Mulicaye mu nzu, Aravunika mumurora, Arakora mukalyama, Agatura uwe mulimo Umugono muwuhuruza! Nyina, we yali mu nzu Uko yakigunze Agahinda kamwishe. Arasohoka arareba Ati: mbese iyi kawa Yo iturutse ahagana he? Ubwo yibazaga abizi, Akagira ngo abone ubulyo Bwo kogeza umwana Watwumviye bwangu. Mubwirana ubwira Nti: ngaho muhembe Uyu mulimo ni munini. Ubwo twihina mu nzu Duterura akabindi Dushyira mu kirambi. Nti: ngaho Mahero Cyo ngwino uyibanze Ni wowe tuyikesha. Ati: ndanze kubanza Abakuru bakili aho. Nti: nta cyo bitwaye Iyo ali bo bakubwiye. Ayisoma yitonze Numva yiruhutsa. Igishyika kiratuza Amagambo arakunda Tunywa tuganira. Kuva kandi uwo munsi Mahero aba umwana Uyu wumvira rwose Wakorora ati: ndaje. Ntibyashyize kera, Musabira umukobwa Barwubaka neza Babyaranye kabili. Imibanire yabo, Rubanda babizi Babita mahwane. Iyo agana mu mahanga Aba ali imbwa mu zindi Aho kwicara nk'ubu Ngo aturane neza N'abatumye abyiruka. RUGAMBA Cyprien.
- 03 IMIHIGO YA KAVUMENTI NA LETA Umva ikobe. Umva inkomero! Umva urwamo, ngaha barahiga: Induru ni ndende! Umva Kavumenti, We na Mburamatare; Batangiye guhiga! Induru ni ndende! Na we Kavumenti Abanjije guhiga. Ati: " We Mburamatare, Nkurusha ibintu, Nkakurusha n'ibindi: Induru ni ndende! Nkurusha izi modoka, Iza ruva-kwaya, Zijyana isafari: Izo ni Kavumenti! Induru ni ndende! Nkurusha amagare, Yo n'amapikipiki, Na gare-ya-moshi Nabyo ni Kavumenti: Induru ni ndende. Nkurusha ubujyunguri Buheka Abadamu, Bubacubakana Kampala, Bajya kurera abana: Nabwo ni Kavumenti: Induru ni ndende. Nkurusha ishilingi, N'impiya z'ingeri! Nkurusha isumuni, Nkakurusha n'ibyasha, N'isende na hafu, N'ubwapaburingi; Nabyo ni Kavumenti: Induru ni ndende. Nkurusha Murefu, Umugaga w'imali; Yubatse Gahoro, Ahakorera isukari: Akayikwiza abazungu; Na we ni Kavumenti: Induru ni ndende. Nkurusha na Radiyo, Zikwiye amakambi, Zigatwara amagambo; Nazo ni Kavumenti: Induru ni ndende. Nkurusha n'indege, Zigendera hejuru, Zigataha i Bulayi, Zigahuruza Abazungu, Amakuba avutse: Nazo ni Kavumenti. Induru ni ndende. Nkurusha na Daudi, Ategeka u Buganda; Nkurusha na Gahaya, Agategeka mu Nkore: Nabo ni Kavumenti, Induru ni ndende. Nkurusha Rumanyika, Utegeka i Karagwe; Na Kinyamazinga, Utwara mu Bugufi: Na bo ni Kavumenti, Induru ni ndende. Nkurusha na Ntare, Utegeka u Bujinja Nkakurusha Ruhinda, Utwara ubwo Buhaya; Kandi na Mboneko, Utegeka Kiziba: Nabo ni Kavumenti, Induru ni ndende. II Na Mburamatare, Na we nguyu aje guhiga. Ati: " We Kavumenti, Wijajaba, witaragurika: Nkurusha ibintu, Bigeretseho ibindi: Induru ni ndende. Nkurusha Abatutsi, Batura mu Rwanda; Batorwamo intore, Zigatahira Umwami: Abo ni Mburamatare. Induru ni ndende. Nkurusha n'inyambo, Zitahira Umwami, Zigatura i Buganza: Nazo niMburamatare: Induru ni ndende. Nkurusha ifaranga, Imbere y'amarumiya; Nkurusha amakuta, Imbere y'amasenge: Nayo ni Mburamatare, Induru ni ndende. Nkurusha n'Abasoda Baturuka i Kongo; Batwara izo mbunda; Bakarwana mu mavita: Nabo ni Mburamatare: Induru ni ndende. Nkurusha Gossensi, Intebe ya SOMUKI, Atuye i Rutongo. Acukura ubutare, Bucurwamo tanki, Zikanesha Abadage: Na we ni Mburamatare. Induru ni ndende. Nkurusha na Sovanye, Utegeka Mini, Iza Rwinkwavu; Zivamo imizinga, Ikanesha Abadage: Na we ni Mburamatare. Induru ni ndende. Nkurusha na Minete, Ituye Rugarama, Ikaba n'i Ntsinda; Icukura ibyuma, Bicurwamo indege, Zikanesha Abadage: Na yo ni Mburamatare. Induru ni ndende. Nkurusha na Nyungwe, Yo na Kaburantwa; Hacukurwa zahabu, N'iya Kilomini. Itanisha Abazungu, Ikabavana iyo gihera: Na yo ni Mburamatare. Induru ni ndende. Nkurusha n'inturusu, Iza hegitari; Zabaye amashyamba, Mu bihugu ntwara; Zikazana imali, Ziguzwe na Mini: Nazo ni Mburamatare. Induru ni ndende. Nkurusha n'Andreya, Andreya Kalinda, Utegeka u Buzi. Kandi na Ndeze, Utwara ubwo Bwishya: Nabo ni Mburamatare. Induru ni ndende. Nkurusha na Kabare, Ak'i Bunyabungo; Kandi na Mwambutsa Umwami w'i Burundi: Nabo ni Mburamatare. Induru ni ndende. Nkurusha na Mutara, Umwami w'u Rwanda; Akaruta Abami, Batanu mu bawe: Na we ni Mburamatare, Induru ni ndende. BIZURU Yozefu w'i Rwamagana
- 04 IMYADUKIRE Y'ABAZUNGU Baje bambaye, bashaka kuza ino Baturutse i Bulayi, bafunga isafari: Bagiye gufunga, babanza imyambaro, Bakora amakote, bayita imyambaro, Barora amasanduku, bayita inkangara; Bakora imikandara, bayita imyeko yabo; Barora ibirato, babyita inkweto zabo: Rutamu rw'umuzungu atekere! Bareba imbunda, bazita imiheto, Barora amasasu, bayita imyambi yabo; Barora ibitoryi, babyita amabano; Barora amabeti, bayita imitana; Bashaka imbeneti, bazita inkota zabo nu: Rutamu rw'umuzungu atekere. Bareba amahembe, akaba amacumbi yabo; Bashaka amatara, bayita imuri zabo; Bareba imitaka, ikaba amasinde yabo nu: Rutamu rw'umuzungu atekere. Barora igitanda, bacyita urutara; Barora amagodora, bayita amasaso: Barora uburingiti, babwita ibirago; Bareba ibibiriti, babyita inshingo zabo nu: Rutamu rw'umuzungu atekere! Barora isahani, bazita imbehe zabo; Barora isafuriya, bazita inkono zabo; Bareba amacupa, bayita ibicuma; Bareba amakopo, bayita inzuho zabo; Barora amabirika, bayita ibyansi byabo nu: Rutamu rw'umuzungu atekere. Bareba ifaranga, baryita amahaho: Baryatamo abiri, bayita amarumiya; Barora amakuta, bayita amahaho; Bayatamo abiri, aba amasenge nu; Bakoranya imiringa, bashaka imikwege! Bakoranya za nigi, bashaka za ngoro; Bafunga imyunyu, bakoranya imyenda myinshi nu; Rutamu rw'umuzungu yaje ubwo! Baje mu ndege, bagenda hejuru, Baza mu meli, bagenda mu mazi, Baza mu mashuba bagenda ku butaka, Baza amatandi, bagabana amashinga; Bakwira amahugu, bagabana amayira; Bakwira mu isi yose, ntibagira ubuhungiro: Rutamu rw'umuzungu akabivuga: Bacyiza Afrika, babanza Hindiya; Baturuka Amerika, basubira Daresalamu; Bahita iya Nerobe, bagenda Mambasa; Baza iya Kenya, basubiza iya Mwanza; Baza Bushoga, bagenda Bukira; Baza i Bukedi, baturuka i Bunyoro; Baza i Buganda, Buganda bwa Ntebe: Rutamu rw'umuzungu ataha aho! Baza aka Ntebe, baboneza i Kampala, Bagenda iya Mbare, baboneza Maziba; Na Tala-Mariya; Baza mu Rwera, urwa Buganga; Baza Bukaya, bashinga Bukagata: Rutamu rw'umuzungu ataha aho! Bwarakeye nu, baza mu Koka, Baboneza Mutemura, Bagenda muri Gako, bamanuka Burahi; Basumira i Nyendo, baza Gitovu, Ingambi yabo Masaka Rutamu rw'umuzungu ataha aho. Bwarakeye nu, baza Kayaza na Kabuhoko; Baza Matare, bagenda gikondo Na Kalisizo yo kwa Kagoro: Baza Burinda, na Nshambya kwa Titi; Baza Bukira, bataha Cyotera ya Rwamucyoli Ruta mu rw'umuzungu ataha aho! Bwarakeye nu, baza Mitebili na Karunduma, Baboneza Shange, bagenda Gakuta, Baza Rukoma, baboneza Busimbi, Bataha Tukura yo kwa Safari; Rutamu rw'umuzungu ataha aho. Bwarakeye nu, baza mu Rubaya Baboneza Mugambazi, baza Urugunga; Bagenda Gitara yo kwa Nyamutura, Baza Akanyanja, inkambi yabo Cyaka: Rutamu rw'umuzungu ataha aho. Bwarakeye nu, bagenda Gitundu, Baza mu ibuga, irya Gitengure: Binjira ishyamba, baza mu Kagwa; Baboneza Gishogo, baza Gishahu; Bagenda Bugene, bataha Nyagahanga: Kwa Rumanyika, umwana wa Ntare Akaba Umunyambo rwerure: Rutamu rw'umuzungu ataha aho. Bwarakeye nu, bamanuka Rwandara Bagenda Rwambara, baza Turudodo Bagenda Rwiibicunshu, bagoboka Gafura; Bagenda Urukari; bamanuka Bweranyange; Baza Akameyu, bamanuka Buragara Bagenda inyanja yose, inkambi Kageyo: Rutamu rw'umuzungu ataha aho! Bwarakeye nu, bagenda Kageyo Baza mu Gatojo, baterera Mubali; Bagenda Miganda, baza Gasarabwayi; Baboneza Urwuya, urwa Migamba; Baboneza Byizitiro, baza Nyakurazo; Inkambi yabo Nyamiyaga: Rutamu rw'umuzungu ataha aho! Bwarakeye nu, bamanuka muri Nyabombe, Baboneza mu Irasaniro, baza Myatano; Baturuka Kayenzi, baza i Kanyinya; Bambuka Intaruka, baza Mukarange; Bakomeza mu Iragwe, baza i Kabare, Bagenda iya Ntsinda, baza i Kalitutu; Baboneza Nyarusange; Bakomeza ku Kabuga, k'imbere y'Abatwa Bataha i Rwamagana: Rutamu rw'umuzungu ataha aho! Batumiye Sharangabo, ngo atange amaposho Ari amazimano; Ngo ashake izikamwa, ashake izibagwa; Ngo ashake abapagasi, bajyane ibintu bye; Ngo ashake Nyempara, agende imbere ye, Ngo amugeze i Nyarugenge: Rutamu rw'umuzungu akahabona! Bwarakeye nu, bagenda Uruhimbi, urwa Gishali; Baza ku Gasi, bagenda aka Ndago, Baza i Cyimbazi, baboneza Cyarukamba; Baturuka i Ntunga, bagenda aka Musha; Bakomeza mu Nkira, bagenda Runyinya; Bakomeza i Nyabagaza; Baza Ruhanga, bakomeza Mbandazi; Baza muri Rugende, ingambi yabo i Kabuga: Rutamu rw'umuzungu ataha aho! Bwarakeye nu, bamanuka Gasogi, Basubiza mu Rudashya; Baza umurindi, bagenda aka Ndera; Bakomeza icyanya cyose; Baboneza Kanombe, baza Remera; Bakomeza i Gishubi, baza Kimihurura; Bagenda Agatoke, bataha i Nyarugenge: Rutamu rw'umuzungu arubaka. BIZURU Yozefu w'i Rwamagana
- 05 Inshoberamahanga Waceceka ni iki? Mbere ko tugwirwa n'urugogwe Ngo tubone urw'imbwa yaboneye kw'iriba ibintu bikagera iwa Ndabaga Twari dusanzwe dutuye ahaga Turirira mu myotsi Duheze mu ngabo ya Sabyombyi Turi hagati y'amenyo nk'ururimi Tuba hagati y'umupfu n'umupfumu Tutagira shinge na rugero Twarabuze epfo na ruguru Twarakubiswe ibiti bibisi Bakadukubita agati n'ishwima Badukenyeza rushorera Dusigara iheruheru Aho dusabye ibiraka Tugataha amara masa Twimyiza imoso Batubyina ku mubyimba Tukarara tutaraye Tubazwa imvura Tuba mu mazi abira Turaza imitima iswa Tukarureba rukadusiga Twifashe micunda na minagwe Ntawe utunywera ho amazi Duteretse inzara n'umusatsi Twirya tukimara Twarejeje ayo mu gahanga Turuha uwa Kavuna Dutuma imbwa kurahura Twibaza inkwi n'amazi Ducuranywa amazi n'isazi Dushakira ubwiza mu mazi Tubunza inkondwe mu bakazana Dutega amashyi amashyiga Twari tugeze ku buce Duhora tuyacekwa Twiganya intaho Kubera kwisiga tukisanga Duhera kw'iyogi Dusera imbere Dushya ingohe Ducana intoki Dupfanye agahiri n'agahindi Tugurwa n'ishyamba Abari bashatse Baraza amaboko mu bibero Turebera izuba munsi y'umusego _Dore ko nta mpyisi tudasera Duha igihugu umubyizi Dutahira imbyino Tuyora ishingwe Biba ibyo gukamira mu kiva No guhungira ubwayi mu kigunda Cyangwa kuvomesha urutete Dutega zivamo Dutanaga ibishwi Tugosorera mu rucaca Ducurangira abaheshyi Dufata ayaguye Duhembera uwazimye Duhomera iyonkeje Biba ibyo gucuma ibyashiririye Dusera mu nda Dusera Sabahini Ibintu biradogera Bitubera icuraburindi _Tubonye bikomeye Habaye iw'abandi Tuti Bagabo ba mama Ko tugiye mu y'abagabo? Twinyara mw'izunzu Tujya gukoma yombi Tujya gukura ubwatsi Amazi atararenga inkombe Ngo tubarure mo abiri Arabanza atuzirika ku katsi Dukubita ibipfukamiro hasi Dusanga yaragiye ibisiga Yasukumye amazi Yabaye ibyatsi Yandika umunani Adushaka ho akamunani Yasinze imirarwe Ibishwi byona Avuya aya Ndongo Yaka umuriro ku mahembe Atanaga amagweja Dusanze nta kajyamo Ari mu gicuku Ari uguta inyuma ya Huye Ari uguhana igihu cya Nyantango Dutererayo utwatsi Nawe giti mu jisho Wiyise biti bibisi Ku giti cye Avunagurira ibiti mu matwi Tuti bite? Igiti gikoma iki! Ntiyatureba n'irihumye Yishyira agati mu ryinyo Yikinga inkori mu maso Yigira uw'ejo Si ugucuranga ayica imirya Yibaza niba twiraza i Nyanza Tubaririza i Mututu Nk'abaheruka inzira mu ki Yibwira ko duca umugani ku manywa Cyangwa ko twigira nyoni-nyinshi Ati mushira amanga Munashishwa na nabi Mukora mu za Mironko Si ukwirashisha utunyoni Twibwira ko ari amashyengo y'ibishyimbo bishyushye Tuti ntuturye turaguhekeye Birabe ibyuya ntibibe amaraso Ntitwamenya ko dushyize agati mu ntozi Dukanze rutenderi Adutunurira iritukura nk'igishirira Adukorera irya mugani Tuhakura imbwa yiruka Ubwo kaba karabaye Iryavuzwe riratashye Dutawe muri yombi Dutwawe intambike Batwereka uko intama zambarwa Benshi bisengura inzira N'ubundi abihunguye ivu Dore we ko yari n'ivu rihoze Iyo birabye ivu Abaje kubashengerera Bibwira ko bashaka kubavana amata mu matama Ari bo babakuye igitaka mu kanwa Tugwa mu kantu Tubura urwo tuvuga Turaruca turarumira. _Hari ku manywa y'ihangu Igihe imbwa zimenera imbwa agahanga Maze wandeka ni iki ? Rugize rute Dore uwamuroze ko atakarabye N'ubwo afite ibya Mirenge Agira akaboko karekare N'icyangwe mu minwe N'ibivumvuri mu mutwe Umutima urizinonga Maze aranga yanga umwami Yanga guhereza inkoni No gukubita inkoni izamba Asa n'ubwire bwije nabi Arya karungu Arakabamba Apfuruta ubwimba Aba isusa n'ifurwe Yigira nyirishyamba Ahaguruka n'imizi n'imiganda Ingoma ayikubita umurishyo Avugira ku mutsi w'iryinyo Nk'aho twariye ingoma amenyo Ategeka ko nta kwicara No kwunamura icumu Inkima itarashe Maze abana ba gihanga Mw'ijoro rya giti na muntu Mu gicuku cya mvahe-na-njyahe Mu mpinga ya yihande Abarara ku rugohe Abagera amajanja Abiba umugono Ibibondo bikebye imongi N'abari bamaze kuyapfundura Ababera rugaju Muri iryo joro ryananiye abarinzi Abararaho inkera Abagirira ibya mfura mbi Maze baragatora Abakamira mu kitoze Abakamurira umuravumba mu mazuru Abanika ahanze uburo Asya atanzitse Abagerakaho urusyo Abanywesha amaganga Abamariraho umushike Abogeraho uburimiro Abatoza umusyi w'uruhindu Asiba amarembo Nta n'umwe wakwuwe mu ya rubamba Ntiyagira uwo acira akari urutega Igihe matene ivunje urume Ijya guta nyina Ishweshwe iba yinogoye. _Maguru ya Sarwaya ni we warusimbutse Imana ikinga ukuboko Nawe kubera ko yarigaswe n'imbwa mu birenge Ni we wakoze iyo bwabaga Atutira ijoro Akubita impyisi inkoni Agenda nka nyomberi Bamwokeje igitutu Acika nk'indekezi Ashyira ku murindi Akizwa n'ibirenge Abaza amaguru icyo yayamereye Yiruka amasigamana Akarizo akazingira ku mugongo Amaguru ayabangira ingata Inda ayirambika ku muyaga Kibuno mpa amaguru Kibuno mpa amaguru Abereka igihandure Arabasiga ikirari kiruma Ikirere kirara ubusa Agera iyo umwana arira nyina ntiyumve. KIMENYI Alexandre
- 06 Intege z'ubusaza za Sekarama Nsigaye ngenda ayintamire, Intaho yanjye ni ngufi! Ndareka aho najyaga nigerera, Hakambera ijuru-inyuma! Ndigendera ay'abasinzi, Singisimbuka akatsi! Ndagenda nikubita umutego, Nkiyesa imbere yanjye! Nsigaye nigendera ay'umucuko, Ndacuma akarenge! Nava mu gikali njya ikambere Imvura yose ikampitiraho! Nsigaye ndi umucuze nk'intozo Ni yo babona yashaje Bakayambura imisibo! Ndacyakora se iki Bahe banjye! Uru Rwanda ko ntaruhingamo sinahure, Singire n'intege zo gufata inkoni Ngo njye kwihakirwa bushumba, Uko murora, nzahereza he? Nabuze uw'incuti wanshorera Tukagenda umuseke ucyeya, Ngo antereze inzira ya Rutare, Ngo nsangeyo Rwabugili wahoze antunze, Maze rizarase ngeze mu bitwa bya Munanira! Ngo nimpinguka ambaze bwangu, At: "Uracyakora iki Nyarusaza, Ko watinze kunsanga ino?" Nti: "Ndi aho, singitarama ku manywa, Singitarama na nijoro: Lya jambo nahoze mfite liragatabwa!" KAGAME Alexis
- 07 MAREBE ATEMBAHO AMARIBORI Marebe atembaho amaribori Naramubonye agorora ikimero, Akebutse andetse ndoye icyo kibibi Cyamubimbuye mu buranga, Kikamurangiza mu gituza, Kikamutembera mu mukondo, Numva inkongi indemyemo ikome, Ikibatsi kimpama mu gihumbi Umutima uturagaramo igitutu. Nuko nterura ntazi iyo ndi Nti: Iyaguhanze ni yo izi kurema Ntiyaguciye umucuba na hato Ntiyahaho undi. Ni igicumbi gicuna ituze, Ni igicaniro cy'urukundo Yarugukwiza ho rukakotsa Ntunagakuke ngo urwikure, Ukarwitegereza ngo urwikure. Ukarwitegereza rugatwika, Uko umuririmba ugashya ururimbi, Ijuru rikimuka ukimurata. Uwavuga iby'urukundo Yamara icyumweru Atenze ho n'intango. Iyo aje agana uwo akunze, Ntukura ibirenge, Ushima mubiri ukeye Ntushirwe kumureba. Ntangira kumurabukwa Yaje akenyeye urwera, Kandi ubwe ari urwego, Nti: mureke iby'urwenya, Nogeze urwererane, Rwoga ijuru ry'u Rwanda. Impuha nizijure, Nta mpaka bangisha Impamvu ni ngo urebe! Si ikabya ryo guhimba Ni ihame ry'uwarebye Akishirira agahinda. Nguwo rugore rwera, Nguwo sata ibasumba, Nguwo umwari w'ishya, Nguwo uw'ishyoro ryaka. Ni ingeri y'amarere Ntagira amariburira, Nka bamwe bo mu gashungo Bamazwe n'amashamba, Bagumirwa n'ishaka Isharankima zigatoha. Ntasa n'abacubutse Bemeye ibyo gucudika Mu ngeso zo gucumura. Ntasa n'abishunga Bamazwe no gushinyika Nta shinya bigirira. Ntasa n'aba none Bamazwe n'indoto Nta ndoro bigirira. Ntasa n'intabire Zakuze zangirira. Ni uruti rw'umutarati Rwameze mu mutuzo Rwuhirwa n'umutozo. Ni ishami ry'umushibuko Ryera i Gashirabwoba Ryatonnye indasigariza Itoto rigwa umusubizo. Nta mpaka ntabira Uwabona anyijana Akangaya mu ijambo Yambaza iby'imvaho Navuga mvanguye Ibindi akivirira. Nziturira i Rwanda Aho amabega y'urwera Atumbagiza umurimbo Mu ijuru ry'umurere. Uwashinga ibyo yabonye Ku mushibuka utishanya Yasaza atabishoje. Ni indamutsa y'urukeye Ibambura urukerereza. Ni ishako y'urwamo Isuka impundu urwanaga. Ni ingoro y'urwererane Ndora isigiye n'u Rwanda. Ni inyanja ibumbiriye, Nta ngimbi iyigimba. Ni uruzi rw'igisaga Ntiruhungirwa n'isuri. Ni ishyoro rizira impiza Ryacuzwe n'impingane. Ni rushorezo rw'inyambo Ni inyange izira icyasha. Ni umugutu w'uruhira Uhimbaza inumbiri. Ni impundu z'umurangi Zikiranya n'insengo Zasobetse n'urugunda. Ni impinga izira impiza Ni ijuru rihizuye Asa n'impeshyi ihinduye. Ntakangwa n'ibihinda Yabihariye abahabuwe No guhaha ibyabahoza. Ni inanga izira inenge Igacurangwa ho ineza Mu nama z'urukundo. Ni impanzi y'urwego Nta rwango agira mu nda. Ni urudodo nararurazwe Ngo rurande ahaturitse Igihe ndwana n'amatiku Y'ibishaka kuntabika. Ni ishami ry'umutari Ryameze ku mutaba Rirakura riragara. Asa n'ingoma z'umugendo Zikiranya urugera Mu rugero rw'abasengo. Niba ari ku ruhimbi Ntuhuge kumureba Atonganya uwo mutozo Uranga ishya mu batunzi. Niba ari mu murere Umureke agumye aribore Yizihirwe n'iraba, Wogeze ururirimbo Wenda urenze umunsi Uzaba usukiwe mu rubu. Uwankiranura n'ibihinda, Akampa umwanya wo kumuhimba, Namuhera bugihumura, Umunsi ukira nkimuhugiye ho. Naramubonye avuga umurimbo Andabutswe atangira akaririmbo, Nsanze ari ihogoza ndatuza Nkomeza kumva umuhogo atunze. Uko nakarangamiye ibyo byiza, Nsuma wese mugwa mu byano, Nsanze ari ijuru ry'umwezi Nanjye mpimbira ho umwato Ni ko kumwita umwangakurutwa. Nsubiye mwita Marebe yera Kandi atemba ho amaribori. Ni umutako w'urutanisha Ni ubutijima bw'urukundo, Ni urukenyerero rw'inkindi, Nkunda inkesha ze z'umukwira. Ni uruhimbiro rw'abahanga Niba uhutiye ho agashungo Utazi inganzo irera amakombe Ntumukandire ho utamwica. Banza wirere ushyire kera, Ukeshe mu mvugo unoze cyane. Niba akinje iyo mu gikari Ntuhakandire utamukanga. Umureke acunde ubusoro kera Mu nda y'ibicuba by'Amagaju. Niba haruguru baguheje Ni uko asukiranya ibisabo. Utuze wumve uwo mususuruko Ukesheje urugo umusesure. Ntasa n'inshoberamahanga Zimwe zitabuze kuba inshibwa N'ubwo ari inshabizamudiho. Naramubonye nshira agahinda Umutima utangira kuvumera Ari urukundo ruwuvugisha. Mbonye akabije kuba urugwiro Igihe rihundagaye rirenze Nanjye nigaba mu nganzo Nkabya umugambi wo kumuhimba. Maze muhera ku mutwe iheru Ngira ngo ndengure ku birenge. Umusatsi wose ni umusana, Ni urugege ruzira ingingo Ni urugeregere rw'uburanga, Ni igisingizo cy'umudasumbwa. Agira uruhanga rw'uruhebuza, Nturuhanga ngo urashye uhumbya N'iyo uhungiwe n'amahindu Ahubwo uremera akaguhonda. Ingohe ze ni irangamutuzo, Ni uruterero rw'abatoya. Amaso ni urubera rw'inkesha, Kandi yuzuyemo ibinyonga Akarusha ay'inyana urunyenyeri. Izuru ni imbuga y'urutonde, Amatama yose itoto riragwa. Inseko ikeye umusanganya Ubonye ukwezi kubanduye. Naho urusizi rw'umususuruko Rusesuye imisaya yose. Amenyo ni inono izira inenge Ni amasimbi y'urubugurizo, Indoro ye ni uruhogozambyeyi, Imvugo ye ni umurebe w'impundu, Ingendo ni urugororangingo, Indeshyo ni ijuru ry'umurere, Umubiri wose ni ndebunyurwe. Amaboko yose ni imibanga Agira ibizigira by'ubukombe, Urutoki rwose ni urutunda Naho igituza cy'umutabonda Kiri mo urwogere rw'imitari. Imbavu ze ni imbandagihumbi, Ni imitende itatse indinda. Mu nda ni urutembanshyushyu Ni umurere warezwe n'inka Hose yitwa umwogabyano. Nahoze nkumbuye iby'urukundo, Nsanze ari ikome ry'urwunge, Nuko nitsa agatima mu nda. Inyange yariboye umusubizo Mu rukenyero imbibi ziraka Kandi ingondo zimugonyeye ho Zamurangije mu ngingo. Asa n'akabande ko mu mpeshyi Imbyeyi ishima igashira icyusa, Asa n'amarembo ataha amariza, Yakebye imongi ziramukwira Imbugu zitemba mu rwambariro. Shima umurerwa amaso ataruha. Asa na kiberinka y'umukwira Izuba ryinaze rijya mu gicu. Iyo wamubonye ukamuca iryera Uramuririmba ukarenza amanywa. Imbugu zitemba ibitugu byose Zamuteye ishya mu gituza Zigeze mu nda zirohoshya. RUGAMBA Cyprien
- 08 NYAMBO IRUTA IBIGARAMA Ndagukumbuye juru ry'i Buhoro Reka nguhunde ibihozo urwunge Urwo rwungikane rwo mu bihubi Nirujya kwitsa igihumurizo Nze guta impumu nkomeze mpimbe Mpuze inganzo z'abampaye Kubona izuba banyita izina Rikoma ku izima ryabareze. Reka nkurebe nirahire Ko mu mahanga hera amahano. Ntaho nahumiye ku mirari Mva mu Bubiligi njya mu Bufaransa, Nkagumya kwiroha mu rufaya Rw'abaja baramya nyirafaranga Nk'aho ari umurage bakesha Umwe mu bisekuru bya kera. Narakubonye nkubura ikirizo N'abakubyaye wiga ikiramo. So yagushinze kuba ikirenga Uti: nzasumba urugero ampaye. Akuraze kuba impaza uti: ndi mparirwa. Uteze nka cya kirezi uriirimba Kiriza bose, umwe watuzonze Ngeri izigenga wiga ingendo. Icyo nagushimye singishibura, Simbishishikariye cyane, Simbishinjwa muri gacaca, Si ibishingano ni ibyanjye. Ndanga yuko nyirandabizi Yashibotoza ho agatanyu Akaguha umwambaro utitera Kandi utakenyera ngo ukwire. Nzaba nkwiharira nguharage Nguhunde amashyoro n'amakamba, Nguhamye inganzo zikumenyere, Nguhangarize ho rirenge, Nkuragize imivugo ikunderere Ijye ikuvumerera mu ruhanga, Ushinge icyimbo mu cya Shingu Ubwo uri nka shingiro ry'ituze. Uri mu ntambwe idatana na hato Uri mu nteruro itema ikirere Uri mu kirenge cy'uwa kirenga Ntabwo ureshya n'aba ndeba, Bamwe bavuka bavuga imirarwe Imirimo ari amacura-burindi. Wowe wabyirutse utamenya ikirega Ubanza nise ikirangirire. Ntusa n'ababyina basobanya Kuko basohoka basaragurika. Ntusa n'abasukiranya impundu Kandi nta mpuhwe imbere mu nda; Ntusa n'abakubiranya ikabuza Bameze nk'abakubwe n'urugendo; Ntusa nka bamwe bakoma akamu Barusha akayaga k'abashumba. Ntabwo ureshya n'abo ndeba, Ba muhonga-nseko bariya Birukanka biruhutsa Barira kandi bakaririmba Baguhanga bakanahumbya. Ibizira isano barabisobeka Bikabasibaniramo urusizi Ni nde utasara ngo asamare? Reka ngusingize uri isimbi Uri insigarira y'inseko nkunda Inkuru yakunzaniye iragwire. Bwari bwenze nko kugoroba Nti: reka ngoragoze ya nganzo, Nkebutse ninjira ingoro y'ishya Nomeza kogeza juru ryera Nseka abakinsaba kwisubira. Baransubiza batabizi, Singitashye mu rwo bataka Ubwo bateshejwe gutabaza Umwe wabatanze gutamiriza Urugore nsanga ruhunze umucyo, Ruhundaje ishya mu ruhanga Rwihuhiriye rya tuze Riteta amaso rita mu byano. Ndakuririmba barire n'ejo Ababona nsibana ngusiga iminwe Kandi bimariye ho isimbo Ngo barasizanira gutwara Umutima utigeze ubaha icyanzu. Emwe mundekere icyo cyaha Nzabe numva bansha icyiru Aho guta ikiruta nsanga ikivugwa. Umunsi nzesa inkoni y'impundu Nzasigura ntabizimurira Ko uzira icyangiro mu matwara, Ko uzira icyabyi uri cyanga-habi, Ko uzira icyanze na cya sinzi, Ko uzira icyusa na cyugazi, Ko uri icyuzuzo cy'intango. RUGAMBA Cyprien
- 09 Nacumuye iki Mwimanyi! Nacumuye iki Mwimanyi! Sinacumbye urugomo wimye! Sinatangiriye abagenda; Sinashinze inkoto mu nzira; Sinambuye n'abahanju, Ngo uwanyaze agire ngo ndi n'icyaha, Nkwiye icyasha mu mutwe! Sinaciye mu iteka wagabanye, Ingoma yahamagaye abagabo, Umugaba nagira ati: "Genda utabare," Nti: "Genda uzihe abandi, Ndanze kuzitabarira!" Sinanywereye no gusinda, Ngo ntuke Umunyiginya wavutse kwa Gihanga, Nibagiwe Forongo[^1], ko yadutsindiye inka yaje! Sinatutse n'Umwega wavutse kwa Makara Nibagirwe ko yatubyariye ubukombe buhamye! Sinimanye n'irembo ngo nugarire amarembo, Mpime abagenda, urwo rubwa ruze! Ntiyantangiriye njya kwambuka, Ngo namfatira hakurya y'uruzi, Azane uwanyambukije dupfane! Sinaciriye iriza icyuho, Sinakajije inkota, Sinagenze nyakijoro! Sinabanze umuheto bwije, ngo amfatire mu cyuho, Ati: "Nimurore uhora yugurura amarembo y'abatunze, Kujya kurora incubizi mu rugo!" Ntiyanyaze yaragabanye mu rugo rwa Yuhi, Ngo ampimbire ibicumuro by'uko nahunze mu rugerero Ntiyari n'uwacu wagize ubwiko, Ngo nacyura igihe, ati: "Nsezerewe ndi umunyazi!" Sinahunze ingabo zihindanye ku rugamba, Ngo agire ati: "Uriya musizi wa Serugo, Nimwitegereze ahunganye umuheto!" Ntiyanyagiye inyiturano: Umwituza ahora ajyana imwe urayizi iba mu Batutsi. Ntiyanyagiye n'imyenda ngo ampimbire imanza mbi, Ngo nakunguranije ingumba magana atanu! Ntiyanyanze yarangabiye iz'intahira, Ngo natunguka mu irembo, Bati: "Aje gukuza aho yagabye birasanzwe!" Ntiyanyaze yarankwereye umunani, Ati: "Nabuze indongoranyo narakoye, ndazikujyanye!" Ntiyanyaze naragabanye mu rugo rwabo, Haba no kuhakura ikimasa, Kimwe tujya duhabwa abanyamuhango! Nta gicumuro zigira I Rwanda: Niba zarunuwe uzikomore! Niba warazigabye, simvuguruza iryo wavuze: Uri mu ijabiro uranyihere umuriro. [^1]: Forongo rwa [MIBAMBWE I](/archive/kings/mibambwe-i-sekarongoro-i-mutabazi-i) yapfuyeho umutabazi igihe cy'ibitero by'Abanyoro. Ni we sekuruza w'Abaforongo b'i Remera byo mu Buriza. Igisigo cya Sekarama ka Mpumba
- 10 RWANYIRAJANJA Ndavuze, ndaretse ntaretse Ndamaze ntamaze, Ndahoze, ndahoza abandi: Ijambo rya Kigeli Ni ikigabariro cyaryo. Ndavuga Rwogera na Ngarambe, Ndavuga Rwogana-ngabo rwa Ngoma ijana, Ndavuga u Rwanda ruguye imvura! Abanyamahanga baturusha amasuhuko, Tubarusha ibyiza. Tubarusha Umunyana wa Rusharaza, N'Umunyana wa Nyiri-ishema, Mushiki wa Nyamihirwa. Iyo ashengerewe mu ngombe, Ingondo ziramukana ibiririmbo, Zikagabana inshara, Zikikije incuti za bene Shaza, Ndavuga Biganza bigaba igaju, Nyina wa Mwiza nzamurata. Nyirampeta iyo murata simpunga, Iyo yampaye simara. Yangaburiye inda kw'irima ry'ibishyimbo; Ndayibumbatira nyigeza kw'ihera ry'amasaka. Rwirungu mu minyana Rwa Mabega ya Ngoga: Agira inzage avunya abakazana, Atereka intango uruta-nkanda: Mvuga amagambo y'intungane! Erega aho emwe, Tulira si umugani. Tulira ni umugore: Nzamurata buzima! Nzamutakirwa isaro mwaryi[^1], Nzamutuka insaro n'indira[^2]; Nzamurotera inzozi nziza, Ejo mu gitondo nzimuzanire. Nyiramutarutwa muka Macinya, Aruta ububutsi bw'ukuka butatu, Butanga ubutama bugatongana Ngw'ino mandwa yatemeye Ngilyi! Nikanze ibicumbeka, Ngirango ni ibicaniro: Nkuba impuzu ndicara! Za ntindi z'ubukoro, Z'ubuhembe bw'inkokote, Zakobotse ku matako, Zarwaye Nyamukuka, Zakobowe n'umukeno: Zirashyira zirataha! Bububana ubukorwa, Bajya kuzikura ubukaba! Uri mukuru muri bo, Ati: "Muraha iyi mandwa amata, Mugapfusha umwana umwe!" Undi muri bo aramburira, Ati: "Rwamukunya yabakuyemo umutima, N'aho bwakwira bakurya!" Nti: "Uratinye iry'abakuru!" Isoni zinkoba niruka, Nisura mu ntege, Nitahira intaho nzi, I Nyakayaga kwa bene Semugaza[^3], Nsanga banyiteguye Nta nteguza natumyeyo! Amarebe n'Amaraba zirashyira zirataha: Bazicanira imirama n'imirinzi, Bazisasira ibyarire, Bazihamagaza amazina! Mbirura nijuta! Nti: "Ubonye ba batindi, B'ubugumya, b'ubuguririza, Bamazwe n'ingugunnyi, Ba ndoro z'ibikona, Ba bikabara bikwabaje, Ba buguru bw'impembure, Ba butako buhenuka, buhengamye, Bwahwuhwa n'umuyaga Bukagenda uko mahera: Butaje kureba aho nsomera, Bagasasa bwa burago, Bw'uburavu n'ubuhivu, Bwizihiye za mfura!" Ni ibyo inkuru igira ikibara, Babibwira Nyirantawebasa nyina wa Mitima[^4], Ati: "Murumva ya mandwa ya Ndabarasa, Barayita indondogozi! Ko idakiranije ntivuge nabi, Mwebwe bene Kigeli mwayigera iki?" Bunguka inkamwa, nunguka intege: Ntambana irobe, mpinduka ibaba! Rwanyirajanja ihenga bwije, Iranjajanga ndajanjagurika, Amava-ziki ndazindazwa, ndazabiranywa; Njya mu bijunju iranjijibura! Mukwijana inzoka irajorora, Abapfumu bose barajibanirwa, Ngo ni indwara batijajara Amaso ahinda ubusinzirize, Amaguru ahinda ubugengera; Urutirigongo irarwahuranya, Igira mugabuzi iyigira ingombe, Igira iyo ngusho irashingishira, Igira bushati irakunkumura, Ikuba bukonya irakobanya, Ngo ni mukeba duharikanijwe, Intsinda impinduye inkokore! Ku gasusuruko ibonye ko mpoze, Ubwo yihutira kumpuhura! Ntakira abuguye na Mihunga, Aho nyine banga kuyimparira! Baza bose bahumiriza! Rwaka-migabo rwa koma-bagwe, Intambara izanye izakira soryo! Nti: "Ubwo mutabara muritonde, Mutagwa ku biti, nzayitanwa: Uwayitukiriye yaratanirije!" Bati: "Nimuhe iyo mandwa, Muyihe amavure, muyivurugire: Muyihe amavuta, muyikuze ivubwe, Nivururuka ibavuge neza!" Nzasaba Umututsi wanywereye ku nama, Akaba yarimaze inambu; Nsabe Umuhutu wihaye akiheka, Akihaza iby'isuka: N'umwiru urema ingoma se wa Mahata, Ntasumbwa ku isuku: Agira umwuko ungana ingashya, N'UMUBONANYA ubumbuje[^5], N'ameza abumbiriye. Nyakiyumbu yakuze akuze, Yinaga ivure, Azana amakame n'amakamure; Ati: "Nimuhe iyo mandwa, Yikize urukanyu ivanyei rukiga!" Agahutu ncancama, Kambona kagacancama, Kambara gakohoje, Gakora aya bukohore! N'agatutsi nzingiza, Kambona kakazingiza, Kakazura umugara, Kagira ngo ndaza iwe, Kandi u Rwanda ari rugari! Aya manywa bandinda, ni yo bahuraho; Izi nzira ngenda, Izi nzozi ndota, Iyi nzara nshonje, Iyi ngeso ingobotse, Iyi ngano yanjye, Ababona naje nkagenda ubusa, Baragira ngw'iki? Utakurusha incuti ntakurusha ingabo. Utakuzeye ntakuzimurira, Utakurusha umugore ntakurusha urugo; Utagira sange, asanga zihaze: Inda irimo urwango Yima uwa nyina: Nkanswe jyewe! Mbese mwaramutseho? Yego twaramutse!!! [^1]: mwaryi: ni isaro ritakibaho. [^2]: nzamutuka amasaro n'indira bivuga muri iki gihe "nzamukungahaza amacupa n'inigi". Icupa kera ryitwaga urusaro, bikaba insaro mu bwinshi naho urunigi rukitwa ururira bikaba indira mu bwinshi. Inshinga gutuka ntikibaha, yavugaga gukungahaza. [^3]: Semugaza wa [KIGERI III Ndabarasa](/archive/kings/kigeri-iii-ndabarasa). I Nyakayaga ni igihugu cya Misiyoni ya Kiziguro. [^4]: Mitima ya Ruyenzi rwa Semugaza. [^5]: Umubonanya bivuga umutsima mu rurimi rw'imanda. Iki gisigo cyahimbwe ku ngoma ya MUTARA II Rwogera ariko ntawe uzi uwagihimbye.
- 11 Rugamba Urugangazi Uraho se Rugamba urugangazi Uraho musore usumba ibisonga Uraho mfura ihoza imfubyi Uraho muririmbyi w'umuhimbyi Uraho ntore dutonesha Uraho muhanga w'umuhanzi Uraho gihangange mu bya Gihanga? Ndakuramutsa kuko ndamutse Ndagukumbuye mba nkubuze Ndagutashya gira amashyo Ndakurata kuko uri indatwa Ndaguhimba kuko umpimbaje Ndaguhunda igisigo Bagusasire usinzire Ufite inganzo irimo inganji Ufite imivugo irimo imivuduko Ufite uruhanga rurimo ubuhanga Ufite ubuhanzi burimo imihango Ufite ururimi ruzira uburimi Ufite amagambo arimo imigambi Urata u Rwanda ruzira indwano Wagaruye umuco wari ucitse Wahojeje abahogoye imihogo Warariranguruye nk'umwirongi Wagiye mu myato abato barayitoza Wakubise inkotanyi mu bitugu Wahesheje ishema u Rwanda Iyo numva mfite agahinda Ndahindukira ngashaka Indirimbo uhora uhimba Z'Amasimbi n'Amakombe Zirangwa no kumara irungu Nzitega amatwi ngatwarwa Ishavu rigashira mu nda Imivugo uhora uhimba Uhereye kuri "Mahero" Ukibuka "Amibukiro" Ugacyurira kuri "Cyuzuzo" Irahebeje ni ihanika Mpora nyiharaye sinyihage Uri umuhanzi byahamye Ninkumanyurira ibango ku nganzo Si ukubera ikimenyane Ni uko nakumenyeho urumenesha Ukaba mukuru mu gusigura Mu gusiga ukaba waradusize Abashaka kubyiga bakakwigana Interuro n'intego bikaba injyana Subira mu nganzo uhimbe Ruganzu Abakurambere ubateze imbere Udutekerereze amateka y'ubutegetsi Igisigo ugisasire ugisoze Ririmba ibisiza n'ibikombe Amakombe yitotombe akome yombi Amasimbi yisimbize avune sambwe Tabaza abatatanye baterane Maze abatangana batarame U Rwanda turwondore Rugarure indoro ya Ndori Abatatu be gutotezwa Abato batete batone be gutonekara Harimo abahizi musangiye imihigo Hano ishyanga inyuma y'ishyamba Aho ishyano ryadushyize Amashyaka yashyamiranye Ishyari ryiyambitse ishyira Abashyirahamwe bagashira Abandi bakambuka ishyamba Ishya ntiryahiriye abarwana ishyaka Aho tunyanyagiye isi yose Aho inyambo zihera mu nyumba Aho inshongore zidashoka Aho abagabo batagabana Aho abagore badatega ignore Tuhafite inyamibwa n'inyange Intyoza mu kugayana no kuganira Florida muka Milimba Arahimba akaririmba Indirimbo z'inkabya-mirimbo Iyo akugororeye akarigorora Akarikaraga akarigoshya Aguca intege ntugende Nawe ubutaha nzamutaka Dufite akana Mutamuriza Uriza n'abonsa amariza W'ijwi rizira amakaraza Uduhogoza aririmba ibihozo Urirangurura rikarangira Uritobora rigatora Ni we umbikira bukira Hari Kayirebwa wareze Ni ikirangirire cyarenze Ni icyogere mu mahanga Ni ijigija mu bajijutse Ni isheja ntiyijanwa Iyo arishotoye yishimye Riragushegesha ugashira Uzi Gisanura cya "Sekidegede" Ahora ahimba bihimbaje "Umwana wireze" ni yo aherutse Igihe duhuye twitabye Impuruza Yarayicuranze arayikubanga Iryohera amatwi adafite inanga Inama irangira ikirangira Wumvise itorero rya Sentore Riteraniyemo Iminyana Izo ntore ni inyamibwa Dore ko zinyaruka nk'izinyereye Iyo zicinye umuhamirizo Zikongeraho akadiho zinihira zinikiza Ubona zicyeye ari urucyerereza Wari wataruka ngo ubone Imitali Yateranye iri mu itorero Igitaramo cyabo giheruka kwa Mutara Ni igitego mu babitegereje Abo bari kubarora ni ibirori Biba ari ibyago kubura ibyo byiza Muri bene Gihanga bari mu mahanga Harimo abahanga bafite uburanga Harimo abahanzi koko b'imanzi Harimo imena zitamena ibanga Harimo benshi bazi byinshi Barwanira kwambika ikamba u Rwanda Uradusabire dusubirane tugusange Erega Rudasumbwa abagabo barasumbana Abasumbakazi basumbirijwe barasurana Rengera Kabengera warenganijwe n'urungano Kandi abangavu babengerana bamubenguka Ubu yaracupiye agwa mu icupa Uwo mucurabwenge aracibwa bitarabaye mu muco biba igicumuro Kandi yarabyirutse abyina nka Byusa Ndagusezeye nkindi ikinditse imidende y'umudendezo Ntuntwame dusangiye amatwara Nanjye ndasiga ngasigura N'iyo mpimbawe ndahimba Ubu ndakora impamba Impamvu nshaka gucuma intambwe Ni ugutaha ngo turutake. KIMENYI Alexandre
- 12 Sekarama asaba Sebagangali umwambaro Gahorane Imana Sebagangali! Nsobanura n'ibitabu byanjye Nkenyera bikanga: Sinzi guhanjura, byangoye! Dore uwo nkenyeye urantana nk'izishoka, Ndawufata ukaba ishingwe, Nawukoza intoki ngo nywukindikize, Ukanga ukantamaza! Ndawushyira ku kitako ntunkundire, Nagerageza ibyo kuwifubika, Nkabona utabutse handi hatatu! Nywambaye nk'abana Bamwe batagira ubambika, ndakakwambura! Aliko nta we unseka naragowe: Amagorwa sinayizaniye arasanzwe mu bagabo! None ndasumbilijwe, mvuna nkibyuka: Umbonere uwa none noye guhora nsekwa n'abaturanyi, Ngo ndusha rubanda gutira! Na wa muturanyi Kimonyo yansezereye nkibyuka, Ati: "Sinkwishingiye si jye shobuja, Niba Sebagangali atagushaka Urigumire mu kirago cyawe!" Rero Mpinga y'ubuhoro sinkiwuzindukana Ngo ndushye nywurengana impinga: Ndatambuka ugahinduka imishumi, Nanga kwiha ibiseko nkisutamira mu nzu! None Sebagangali nyambika noye kwambukirwa: Ndi mukuru nkaba umwambali wo kwa so, kwa Yuhi! Windeba undenza ingohe, Kandi uhora uhabwa umushahara! Yawumpaye ali umwe ndahakana! Nti: "Sebagangali wumpe uko wawutuwe, Ntugutera ubukene! Ntulibube utubije imvuba yawe!" Igisigo cya Sekarama ka Mpumba
- 13 Twahururiye kubwizihiza Imparirwa-kurusha nimuvuze impundu Abagiye kwambikana impeta Mubambarire impumbya Uyu musore w'inseko isusurutsa Nk'umuseke wiseguye agasusuruko Duherukana tuyahetse Nazindukanye amazinda Niba ntibeshye hari ku mpeshyi Mu bicu by'iwacu bimaze gucika Amarembo ari imirambo Rusoka idusekurana imisonga Intimba itubyina mu mubyimba Ifumbi idutimbagura igihumbi Duhinda umushyitsi w'agahinda Tuyaga amanyagwa y'amaganya Imihogo yananiwe guhogora None turahuye ngo aduhoze. Nshuti y'inshongore ikwiye ishimwe Ubwo ushinguye ukarushinga Intego y'abo ugwa mu ntege ikakubera intero Ukarimba reka tukuririmbe Kuko mu buhanzi uri umuhanga Ukaba wanganza mu nganzo Ndakora inanga mu mirya nyinginge Ndi intamati ntintamaza Igisigo cyisuke kidasigana Nkuvuge mu mivugo n'ibyivugo Nguhimbe uhimbarwe Wagaragaje ubugabo uri ingaragu Ntiwaba ikigwari ibigwi urabigwiza Turahuruye ngo duhiganwe kubwizihiza. Umugeni Rurema yakugeneye Uramutumurikiye dusanga ari urumuri Imitima isubira mu gitereko Igituza cyuza ituze Tubonye asa neza turanezerwa Turamukebutse ntacyo tumukema Umugore w'icyeza ni urucyerereza Uko ateye ni igitego Muri abakwe bakwiranye Iyamuremye ntiyamuremaje Mbere ko tubanza kujya mu manza Uwamureze ni ahabwe inka y'ubumanzi. Icyoko kiramukanye umucyo Abambari baberewe n'imyambaro Icara ku ntebe wirebere amarebe Urere ibibero urore ibirori Ubone imibyimba igoroye ibyano Ayo mashashi ashashagirana Ashayaye imishuni inyosha imishanana Badidibuze banacinye n'akadiho Iyo misambi ivune sambwe Twumve imirindi iturutse mu mirundi Y'intore zikindikije inkindi Zikarage zicunde amayugi Zigwe mu nka zigwire umugara Zigerekeho ingorabahizi Ingoma zivuge urwunge Ingeri zirangurure umwirongi Witegereze igitaramo. Murarwubake mukomeze inkike Urugo rugare rugwize urugwiro Amazimano azire kuzima Ibyansi ibihumbi bihore ku ruhimbi Mu kirambi hasaswe imisambi Ikambere hategurwe imitako Abashyitsi nibashyika bashyirwe igorora Abaramukazi baharamukiye kuramukanya Habe isangano y'urungano Urucanda rucanemo ntawe urucunaguza Abangavu bakine n'imitavu Abasore basurane baseka Abasaza babisikane bakina igisoro Abagore bahagorobereze Abagabo n'abagabe bazihagabire Abacurabwenge bacurange Candari Igicuku cyicure igicaniro kigicanye Mukarutamu ntatebe gutamiriza urugore Umubyeyi ahembwe imbyeyi Mwonse uburiza tubature amariza Ubuheta bube umuheto Bucura acukane umuco Ibyo byiza mubihe utuzina twiza Mubongerereho n'utubyiniriro Mubasasire mubasiga ibisage Mubaheke mubavugiriza ubuhuha Mubabikire mubaririmbira ibihozo Musimbize ayo masimbi Abo bato bayaga itoto Mureke batete batobe utwondo Urubyaro rubyiruke rubyibushye Bashobore kuzishitura no kuzishora Babe abashumba bashisha abashimusi Baziragire mu rwuri ruzira urwiri Bihangane be kurangara Uburanga bube ari bwo bubaranga Ab'amagambo babagarambe Bakure bakuza abakuru Bagire ubwiza bwuje ubwuzu Basugire basagambe Twese ntawe usigaranye igisekuru Kandi kwa Gitore ntawabaye gito Abo batoni wakuyeho kuba intore Bari abantu bagira ubuntu Bakitwa "biganza bigaba amariza". Umunsi uciye ikibu Abahinzi batuye ikivi Inka ziri hafi kwinikiza Abasangwa bagiye kuvuga imisango Abasanzire batange umusanzu Abenshi baravuga ijambo Bamwe baraguha inyambo Zirisha hakurya y'inkombe N'izagishe inyuma y'ishyamba Ibi byose si amashyengo Ni umuco karande Wakomeje kurandaranda Udashobora kuranduka Wahindutse umuhango Uturuka kuri Gihanga Tukawurusha amahanga Tuwunywera igihango Uba gahuzamiryango Dusubire dusurane Twisungane dusangane Kandi dusabire urwa Gasabo. KIMENYI Alexandre
- 14 UMUTAVU UCUTSE IGICUKU KINISHYE Ndumva impuruza irenga impinga, Impini yaturutse impande zose, Igumya guhorera mu mibande, Imihana yose yayisabitse, Ihasuka inkiko izira imiburo, Ngo rwa ruzi rw'igisaga, Ubu rwisenyuye mu mibande, Rusiba ibymbu ruziba ibyanzu. Ndumva n'umuyaga nyaruhuha Wirasaze mo nyaruhinda, Inkubi irabira mu bikombe Igakoma aheguka mu micyamu, Ikaza imponda ho inkuru ntazi. Inkuba zirivuga ibicu byose, Imirabyo inyuranya mo mu birere Iracicikana ica amahendo Yo kuducuza iducura ibyanzu. Ibyambu byagumiye izikuka, Izirusha izindi kuvuza ihembe, Ntizishaka guca amahendo. Zirata izindi kuri gahunda, Zirazihindira aho zihunga, Hamwe umuhengeri wiganje. Wa musenyi wo mu nkuka Ntugiseruka habe n'inkumbi. Ntaho wabonera n'inkombe, Amazi yihariye ibisiza, Abazi koga ni ugusanza, Imana yabarasana ho bwangu Ikazabegura ahunamuka. Abatitoje iby'iyo nkeke, Bose barasoma nkeri cyane, Iyo batazitswe n'inkengero, Badasogongeye ku muvumba. Agacu gatendetse mu kirere Kagumirije guca amarenga, Karahatamba gateshaguzwa, Nk'akataye inzira gasanzwe Kagira imbata iyo kadusura. Ubu kantaye umutego mu nda, Umutima urikora ndikanga, Mbunga ngana intebe nditeka, Uwo nateteshaga aranzonga, Nzunga nsetagura ibirenge, Mu rugo hose ndahazerera, Nkuba amakoni nk'uwikanga Intare imukubiye muri Rugege. Nabikomeje kuzengerezwa, Nsa n'umusinzi zihimuye Umaze gusabwa mo na muzunga. Ikirozi cyanzize mu gituza Umutima uzongwa n'isereri, Nseko y'urwera, sata iwutaha Inkuru imuturuka ho irantonda. Uri inyuma y'ijuru, juru ryanjye, ijisho ntabwo rimenya aho uri Iyo ryatambamiwe n'impinga Ihashya ibirunga kurenga ibihu. Jyewe ndose umutavu ucuka, Igicuku kinishye gicumukuruza, Gicura inkumbi icumu rihoga, Imyambi ihorera nk'uruhuri, Cyangwa umuyaga w'ishuheri. Ndose inkota yikubanga, Ndose ubuhiri bunembera , Ndose umutavu uvuka bwangu. Ngeze aho ndikora mu ntambwe, Ngo nze nywurinde ubutabere, Nsanga ntifite mu nteruro, Ndicara ubutama ndabutunda; Rimwe nditerera ku kiganza, Amaganya ambera ibiganiro, Ngumya gutongana imbere mu nda. Nayitonganije na Rurema, Yo yandengeje uyu mutaga Itaracyura umutavu mu nzu, Kandi izuba ryica ishashi, Nkanswe inshakirwa kuzisumba Ikigera mu nsi y'iyayibyaye. Uwansunutsa nk'ahagusanga, Nk'aho utereye uteze kuramya Uwakurangira inzira isumba Iyo kujya kwiroha mu rusuma. Nagusanganirana ubwuzu, Ugashira ubwambure ukizihirwa , Ubwo wankenyera ntube inkeho, Wanyitera ugatega neza, Ibitugu byanze gusetsa iminsi, Dore ko ishungana nk'ishaka Ko tuba inshike z'inshiramaroro. Uwagutereza mu birere Ngo maze amarebe akunshyikirize. Natega urugohe nkaguheka Ngo ejo udahindagara ku mabuye, Cyangwa ukishita ku mishubi Abanzi bashinze mu mayira. Nagutekerereza ibyiza Ibyago byenda bikarorera. Nagusiga iminwe y'impumdu Iminwa igahunda imivugo hose. Nagusingiza rikarenga, Ijoro rikeya nkiguha inkindi Y'ubasumbye uwo nsanzwe mbona. Sinkurota urahira cyane Ko icyo cyaha bahamya ababisha Uzira kucyumva uretse kucyiga, Nkanswe yenda kucyigana; Ko mu butoya umutima wawe Warezwe utera uta ku rukundo. Sinkurota uri mu miyonga, Umuyaga usanza umusatsi wawe, Wegamiye ibuye ry'umukomba Ryimye inkongi urukoba rwaryo. Sinkurota uririra hirya Mu nsi y'igiti cy'umubirizi Ibi by'abakobwa bihishira Ngo ababashunga batishima, Babona ukuntu ishavu ribica. Sinkurota urora mu cyoko, Ugira ngo cyezamitima cyawe Yaza ari inkuba y'amarere, Abanzi ukabata mu nkubara Ngo ubone inkunga yo kumusanga. Sinkurota uranga impinga, Impini yaciye igikuba hepfo Ngo nibatange Musaninyange, Nk'aho wigeze uba inyamaswa Yo gukskubwa mu mu muhigo! Mana ihanga abahunze umucyo, Igituma utererana abo utoye, Ukabata mu ngeri y'ikirenga, Utaretse byibura ngo ruhokwe Bavogere bace umuvumba! Reba rembo riseka neza, Imbere ritatse urusaro cyane, Inyuma ritembwa ho n'amasimbi, Narigutuye ryisukuye Kuko musigiye mu buranga. Mbwrra icyatumye urita hirya Nturihingutse ngo ndirebe Turamye twembi inzira iduhuje! Mbwira icyatumye ucurika ingohe Ari mu rugomba amaboko yawe! Mpa igihumurizo se ahubwo, Uti: Ari mu cyambu cyomokera ino! Niba ushaka kumpuzenza, Ngo uzantunguze impuhwe zawe, Zimpe none ndamye iyo neza, Uzaba untunguza indi migambi. Wibitinza ngitaka cyane, Ejo ntiterera mu rusuma Nabuze isimbi wandasaze. Aho uri hose muhoza mwiza, Ahubwo mpoze ibyo wampaye, Ngo ujye umuhorana ari mu ruhando, Kuko uruhanga rwe rugukwiye, Rutarota rurora ahandi Hatari mu ndiri y'urukundo. Iyi nkongoro ntayicuke, Nayimucenjemo bushumba Nawe ubwe arerura ati: ndashimye. RUGAMBA Cyprien
- 15 Ukwezi kwa Nzeri Ubwo inkuru ari inkusi Akaba ari impamo atari impuha Inzozi zikaba inzoza Tuvuze impundu Dushize impumu Impanda impande zose Zirangururane urwunge Ingeri zungemo Abagororangingo bivemo Amatorero yose acisheho Inka nziza bayigwemo Ingorabahizi bayisubiremo Inkumi nazo zikubiteho Akadiho banyuzeho Amaso tuyamarireyo Ibirori tubyirirwemo Igitaramo tukiraremo Nibinashaka budukereho. Turi benshi babashyigikiye Baje gushyira hamwe Ngo tubakomere mu mashyi Murebe inshyimbo mumaze gushyingura Z'abaje kubashyingira N'abashyitsi bamaze gushyika Baje kubifuriza ishya n'ishyaka Muhoberana ubwuzu n'igishyika. Abasore n'abasaza basakaye Abasirimu barabisikana baseka Ni amasata aberewe n'isuku Bamwe baraye bigabye Ngo badatangwa aho bazigaba Abo mu tundi turere Buriye rutemikirere Ngo badacyerererwa uru rucyerereza Hari n'abambutse ibyambu Banyura ingendo z'ingezi ndende Baza mu mato bavuga imyato Boga inyanja zirimo ubuyanja Ukwezi kwa Nzeri Kwaka kurusha inzobe Kugirana inzigo n'inzara Inzige ziyitinya inzora Ni ko kwicaye ku ntebe Ayandi ayigwa mu ntege Ni imena iyamenera Ikamenya na Kamena Ni yo ibonera izuba Ukwakira Gihanga yayigize imfura Kuko igira amafu n'imvura Ikaramira imboga n'imbuto. Muzigura wizihiwe n'uruziga Iyi mfura y'amezi ni yo mwahisemo Kudutumiraho ngo tubuzemo Uyu muzi uzirana n'umuze Mwamenye ko ari ikimenyetso Gipfobya abapfu n'abapfayongo Kitagira icyo gipfana n'amapfa Abahanga mu bya Gihanga Bahora batwibutsa ubutitsa Batubwira ko iyi Nzeri ari ingenzi Dore tunatanze amahanga ubushyo Gutangira umwaka mushya Utwinjiza mu kinyejana gishya Duhimbaza ikindi gihumbi Abahanzi bazahimba Bahimbawe ateretse ku ruhimbi. Ubwo mufashe iya mbere kurwubaka Abo mungana bagomba kububaha Bagatambuka badatambamye Bagashinga ikirenge mu ntambwe muteye Bakabigirana intege ngo bagere kuri iyo ntera Maze intero muteye bayigire intego Intebe y'abatoni isubire ku nteko Intare zirurinde rwoye guterwa Intara zose zishire intuntu Imbariro muzisobekane imbaraga Imivumu ibe inganzamarumbu Imiyenzi yiyorose uruyenzi Urugo rugare Kandi rugwire Rugire urugwiro Mugire abagenzi maze rugendwe Rurangwe no kumara irungu Mutunge mutunganirwe Nimubona agahenge muduhe nyampinga Mukirikizeho abahungu b'ingasaguhunga Igihugu bagihumurize nticyongere guhumana Gihumeke ihumure haze amahumbezi Amahugu ananirwe kugihungabanya KIMENYI Alexandre
- 16 Urucantege Narakurabutswe ngira amaraburira Niyamiriye mbura amagambo Nkwitegereje ndanezerwa Mbonye uko uteye umutima utera bwangu Nguhanga imboni nkunda iyaguhanze Ndoye urwo ruhanga rwuje uburanga Nkora inanga mu mirya ndacuranga Maze nguhimba mpimbawe. Nasanze uri ishashi ishashagirana Nshishikarira kugushima Nshimishwa n'uko uri umushibuka Nabonye ayo matako atabuwe n'umutako Ibibero biberewe n'amaribori Nkebutse mu ntege intege ziracika Nkomeje kureba mfatwa n'ikome Umuriro uhinda umubiri wose. Nagukunze inseko iserutse Nkurebye ingohe ntizagoheka Duhuje amaso ndasamara Nsanga igituza kintengatenga Mbonye akazindaro ngira muzunga Maze nifuza kukugwa mu byano Imbavu zimbabaza imbariro Imbabazi zimbuza imbaraga. Nabonye icyo kimero sinamenya uko merewe Utambutse mbona urarambutse Ukebutse nsanga uhebuje Wongeye guseka riraseseka Uyateretse nti ndaretse Inkongi inkongeza ibikombe Nti uwampa ngo ngusegure inkokora Inkoko zibike nkubikiriye. KIMENYI Alexandre
- 17 Uw'Ubuhanzi bw'Ubumanzi Umutima aho uterera mu gitereko Urukumbuzi rwabaye ubukombe Rucamo ibikumba ruremamo ibikombe Rwambikwa ikamba kubera ubukambwe Dore ko duhuje guhigira kuruhumuriza Twese duhugira kurubohora Ngo igihugu tugikize amahane n'amahugu Duherutaka Intababaza itarakubita umurushyo Ngo indushyi nazo zikubite agashyi Maze ishyanga ziharwane ishyaka Abahungu b'ingasaguhunga bahunguke Abasore basokoze basohokane isuku Mu rwa Gasabo bahasubirane isibo Bigobotore ingoyi y'ingoma ngome Ntiwatebye mu kuyitabira Inkera-gutabara ntiwarirara Inganzo igusubiza mu buhanzi Urazihimba indirimbo zirimo umurimbo N'amagambo agamije imigambi Umuhogo w'ihogoza uhagurukana imihigo Urarigorora ntiryakugora rirakugoboka Urarirangurura rirangirira mu mahanga N'abahanga ribinjira mu gihanga Imfizi zirivuga imbyeyi ziravumera Imitavu yanga gukubitwa ibitovu Inyana aho zinyanyagiye isi yose Zanga kunyagirirwa inyuma y'inyanja Zari zararongotanye kubera gutana N'izari zaragishe zikagira umugisha Zibwirana ubwende n'ubwenge Gutahana ubwira butari bwira. Ujya imbaga imbere ufite imbaraga Ingabo uziterana ingoga inkunga Imirenge uyiha ibirenge Imirundi ifata imirindi No ku birindiro byo ku Murindi Umara iminsi ubaha morale Urazicuranga biryohera inanga Uburanga buraziranga Radiyo Muhabura iraguharara No mu mihana iba ihanika "Ubumanzi" iba ari yo ibanza "Ikizungerezi" irazizenguruka Ya yindi ijimije y'umujijima Imisharwangondo ishayayana imishanana Isingiza imisozi n'ibisiza Ikarutaka ibibaya n'amataba Ikarugenda imibande n'imigende Igaterera utununga tw'ibirunga Igatambika imicyamu igatambagira intara Ikarwoga ibiyaga imigezi n'inzuri Igatemberana n'ayo mazi atemba Ni yo ibyutsa rubanda Kuri Radiyo Rwanda Isohotse isozwa n'"Iribagiza" Iriba ry'urubogobogo Aho urikaraga ritagira amakaraza Iyo yo ni isonga Ikaba ishashi ishashagirana Ishokanye ubushishozi n'ubushobozi Iyo umaze kwibaruka Kandi unamaze kumurika Wantuye ikantungukaho intunguye Nanze kuzindukana amazinda Sinatinda ingeze mu ntoki Mpinira hasi ndayikina Ibiherekeza-majwi binyuze amatwi Amakondera n'umwirongi Biragendana bitarondogora Ku murongo w'indongozi "None Twaza" yarantwaye Irangiye "Impuruza" irarangira Nyumva niyumvira ko numvirana Ndayicuranga ndayicurura Kugeza aho ibicu n'igicaniro Bincinye akara bincira amarenga Ko urucanda rucogoye n'igicuku kicumye Mba ntakicaye Ubwo ncugusa umubyimba ncinya akadiho Nterura agacuma Niha agashinguracumu Njya kuyacurika Ibicuro bituma nicura Kubon inshuti n'incuke barashiriye kw'icumu Abacumuye ntibacirwe imanza Abatumye bicika bakaba baticuza Amahoro uharanira bayahungabanya Ni urujijo ngo abajujubya babe ari bo bijujuta Ndajajwa amarira abyigana ambyina mu maso Nyibyiringiye arajojoba Ijuru ryijimye mw'ijoro ry'ijigija Ntirushira shenge nshengereye Nari nashize nashegeshwe n'ishavu None nashishe nsheshe ibyishimo Nshongore washishikariye kuruhesha ishema Uri ishingu ishimishije ishinjo Reka tugushagare nturi igishagasha Uri mu nkingi zirwubatse inkike Inkindi ukinditse ntawe uyikerensa Urwo utamirije ntirwagutamaje Ntucike intege komeza intego Ukomeze uzitere zibe igitego Ugire ibintu ugire ubuntu Abarahira bakwirahire Mu mpeta uzambikwa impotore Oya bambe ugira imbabazi Urwo ukunda abawe si ruke mu nda Reka tuguhunde impundu Nyampinga ntawe ukurusha impuhwe Urwakubyaye warukamiye imbyeyi Uri imfura ntiwibagiwe imfubyi. KIMENYI Alexandre
- 18 Wihogora Rwanda Wihogora Rwanda Tuzakurwaza tuguhoze Umuhogo wibohore ikiniga kikuniga Tukumare agahinda ku mutima Ntiwongere guhinda umushyitsi ngo uhindurwe Woroherwe uhumeke Tugusige ibisage tugusokoze Tugusasire tugusindagize usinzire Ni uruhuka uhaguruke uhagarare We kugandara tugukande Tukwondore wandare Ufate ikibando ugarure indoro Tukumare irungu n'ikirungurira Ntiwongere kwigunga ngo wegereze umugongo umugunguzi. Imihigo yacu ni uguhora tuguhorera Abaguhohoteye bakaguhuhura Bagatera amahugu mu gihugu Tuzabahiga aho bahungiye Tubasange mu mahanga Aho bakandagira bakangata Bagakanguka batikanga Dore ko batekeye amabinga bakigira ibihangange Urwango rukaba ari rwo rubaranga Bakifata ku gahanga ku manywa y'ihangu Bakarema umuhango wo kumena ibanga Wo guhungabanya urwa Gihanga Bakanywa igihango cyo kwangana no kwangiza Bagakanga abahanga n'abahanzi bazwi ho uburanga Umuhemu w'umuhutu Ruhutazi Ari we Power afatanije na padiri Baguciye inyuma baguca intege Ibintu biracika urucanda runanirwa gucika Abacanshuro bacanamo baracacana Bihatira kwihutira guhitana abatutsi Mu miheto bahitamo imihini n'imihoro Imihimba ihirima ihirita Bajya mu rungano barangiza Mu bibondo bikiboga baremamo imiborogo Ababyeyi bari ku buriri ku kiriri bananirwa kurira N'abatwite barabatwika Abahutu b'umutima utuza nabo barabatera barabatoteza Ari n'umuto ukiyaga itoto N'inkogoto ntawashoboye kwigobotora Babajya mu ngoto barabahotora Bose baratetereza baraturumbika Itsembatsemba riba riratsimbuwe Babatangatanga hose igitondo gitangaza ari uduhanga dusa Ubwoko baburandurira ku muzi bararimbura Abarusimbutse ni imbarwa ku rutoke Urusaku rw'imbunda rurusha urw'amabombe Rurabomborekana imbogo zihunga ishyamba zigana ishyanga Imisambi isiga amasambu ijya gusembera Amaraso si ukuva imivu ivudukana imigina Maze imigezi ihinduka urugina Ingona ziyakirana ingoga Inzuzi ziruzura zisinda umusemburo w'amaraso zisendera inkombe Imvura y'umuvumbi imaze gututumba Abo bagambanyi b'amaso aturumbutse n'inda zitumbye Izo mpyisi zarenzwe n'imbyiro kugera ku mpyiko Ibyo bisenzegeri by'ubusembwa bwasumbye imisumbi Byo kicwa na Lyangombe Bimaze gusambura inyumba zirimo uruhimbi Bifata imigambi ya kabambe Bijya imbere byambara amahembe Ibihumbi n'ibihumbagiza birahumbahumba Abakobwa b'amasimbi bibasimbiraho N'uwivumbitse baramuvumbura Abakambwe barababamba Ibitambambuga biratakamba Bambaza ibyo birumbo Ibyo bisimba byabyimbaganye umubyimba Bigatumba kubera ubusambo Inda zigahombana kubera umururumba Byanga kugira imbabazi bibagira ibitambo Batambuka bakabatimbura Bakabigambaho aho basamba Bitotomba bababyina ku mubyimba Imbugita zirabakemba Imbavu bazitemana imbaraga Ibyo byiza bitembagara aho mu bikumba Nta n'umwe wahambwe mw'irimbi Nta n'uwo bahambiriye mu musambi Imbuga zikumbagurikaho imbaga Warenga irembo ukabona indembe Warerembura ingohe imbohe zikakurembuza Warambura ukuguru ugahirima ku mabimba y'ibihimba Watera intambwe ukagwa ku ruhinja Wakwigira imbere utembera mu mirambi Ugasanga irambitse mo imirambo Ukagirango n'imitumba Aho utambagiye hose Ari mu mu bisigati cyangwa mu miringoti Mu bigunda by'imifumbageshi cyangwa intabire y'ibijumba Ukabona iyo mbaga imeze nk'imbagara yarenzwe n'ivumbi Maze intumbi zirareremba Imvubu zirarya zirarambirwa Nazo zirivumbura kubera ivutu ntizongera kuzivumba Zirabembereza zicuma urugendo Zicumbika ku Muvumba Imbwa n'imbwebwe zibararaho inkera Inkongoro nazo zisinda inkaba Izo nyamaswa ziyise Interahamwe Zibwira ko ari ibihanyaswa Nazo zisubira inyuma zisinda inyama Zirwanira urwagwa mu Rwanda rwose urwamu ruhinduka urwanaga. Babyeyi babyaye Bakobwa bakowe Kuvuga ibyabaye Ubwira utahabaye Koko biragoye Kuko kuva isi ikiremwa Nta handi byabaye. Ubundi igicuku iyo gicagase Ibicaniro bitagicanye Ijoro ricecetse Amajeri acishije make Ibicu bicitse intege bitagicaracara Ibicuro bincira amarenga Ko umubiri ucogoye Ibitotsi simbe nkibicuruye Nkicura nkicara ngacoca ibibazo. Ibi byo birandenze Ninginze abemera Kumbariza iyaturemye Icyatumye yemera Ko biriya bimara Byaremaye ku mutima Birema urugomo Rurenze kamere Rwo kumena amaraso Bikamara ingirakamaro Jye narumye kandi narumiwe Nta mugayo ndakomerejwe Nakomeretse ahakomeye Inkongi ntazi aho ikomoka Irankoroza igakomeza kunkomakoma Inkoza inkota ku nkokora Sinumva ukuntu Rugira Umubyeyi ugira ibambe n'imbabazi Duhimba turirimba tukanarimbira Yatuma dupfa dukambakamba Akanwa karura ibamba risumbye umuravumba Tukajyana intimba mu mva amarira atemba Batwambitse ikamba ry'iminkamba Isi yose ikaduta mu kangaratete Izuba rikarenga bakiturenganya Na Yezu wapfiriye ku musaraba Akibagirwa kudusabira Kandi miriyoni barayimariye muri misiyoni. Twacumuye iki mwimanyi Kugirango utugire incibwa Tubure agaciro Baducire mu maso Batujombe amacumu Baducure inkumbi Baducurangure bacuranga Twicukurire imva ducinywa ducunaguzwa Twogerwe ho uburimiro Bariya bazimu badushyire mu kuzimu turi bazima? Kuki washake ko ishavu ridushengura Ukadushumuriza bariya bashenzi Bakadushinga imishito bashinyirije Bakatwashisha amashoka badushinyagurira? Imfura zarashize zizize ifuni n'amafuti y'izo fuku Hasigaye imfubyi nazo zirwaye igifu n'ifumbi Kubera kubura imfuruka icyo zifungura n'icyo zifubika Izo ntugane zatunze ntawe zitonganije Ingo zazo zabaye amatongo. Cyakora ngo Imana igira ibyayo Ko imena bazimennye agahanga Igihugu kigahirimira mu manga Hagasigara ababurabwenge bateye ibiremo mu bwonko Abanyanda nini n'abanyamwanda Bakunda kwanduranya no kwenderanya No gutunda barundarunda bakoresha igitugunda Ngo barunde mu nda Izo njajwa zirindagira mu mwijima ibijigo bijejeta umujindiro Zarakajwe n'umuvugo nazivuzemo ukuri Mbita "injiji z'amajimbiri ajunditse umujinya" Inkotanyi iyo zitarutabara Ruba rujagatamo akajagari Induru ikiri ndende Biriya bisuma bitazi gusangira no gusaranganya Bisohoka bidasokoje bigiye mw'isoko gusakuza Byari gusara bigasubiranamo Ntibyari kwikosora bitegekwa na Bagosora Bigenzurwa na Nzirorera Zigiranyirazo na Bizimiri Kazimungu Izo nzererezi zihora zirikanye ikiziriko mu kazindaro Na Kanziga umugore w'inzigo n'amazimwe Uzikura inzika iyo adatuwe inzoga mu nzu Dore ko inzoka ze zihora zifite inzara nk'iz'abana b'inzingo Azinduka azinga ikirago Atonora inzara ngo yigire inzobe Agahora mu nzira zo gushaka inzaratsi N'ubu ngo aracyabunga yabangiye ingata ibirenge Akunguta ingutiya umukungugu Yihungura amahurunguru Amavi avuvuka ivu n'urwavumba Ngo agamije kudukungura atubuze ubukungu Araritana n'abahungu be bagenda bahengetse umugongo Bazinze umunya Bazibye amazuru Bazunguza umurizo Bazunga muzunga Bazenguruka isi bazengerezwa Bazunguruka mu bazungu Bakinguza kwa Moyi Mobutu na Bongo Ngo babahongere ibihonge n'amafaranga Yo kwongera kugihungabanya Koko ngo nta mugome warwambariye umugoma Ingoma yabo yari kuba iy'urugomo Igizwe n'ibyigomeke bihora bigongana. Nshuke zacitse kw'icumu Mukarokoka iri tsembatsemba Mwitsikira nimukomeze imitsi Mwe gutsitara mutsita ibirenge Amaraso yamenetse atume tuba maso Atugire imena tube urumenesha Umwanzi abure aho arumena Ku rugamba tuhagarambe Tube nka Muvunyi ari we Munyinya baharamba Twongere dusugire dusagambe Dukumburane turumbuke Dusubire dusurane twisungane Twe kunanirwa dukandane ubunana Dufatane urunana dufashanye Ntitwibagirwe duhore twibuka Amazina y'abacu bambuwe ubuzima Intebe y'inteko itange amategeko yo kubatekereza tubaterekera. KIMENYI Alexandre