Proverbs.
Over a thousand Rwandan proverbs, filed A to Z.
Today
Umuvandimwe wa kure arutwa n'umuturanyi.
A distant brother is less valuable than a neighbour.
The people closest to you physically (your neighbours and community) are often the ones who will help you first in times of need.
Read this one1234 proverbs
A Proverbs under A 651
Aba 59
Ababiri bagiye inama baruta umunani barasana. — Two people who consult each other are better than eight who shoot at each other. Ababiri bakika umwe. Ababiri bateranya abeza. Ababiri bica umwe. Ababiri ntibacibwa inka. Abacuranye ubusa basangira ubundi. Abadapfuye ntibabura kubonana. Abagabanye imbisi ntibagabana izihiye. Abagabanye imbisi ntibagabana umufa. Abagabo babiri ntibabana mu nzu imwe. Abagabo bararya imbwa zikishyura (zikaryora). Abagira amenyo baraseka. Abagira impingo ibigega biragwa. Abagira inyonjo bagira ibirori. Abagira iyo bajya baragenda. Abagiye inama Imana irabasanga. Abahanga babiri ntibotsa igihaha. Abahiga ubugabo baratabarana. Abahigi benshi bayobya imbwa uburari. Abahiniye hamwe bahima (bahenda) abari hanze. Abahizi babiri ntibanyura inzira imwe. Abahizi basangiye inkoko. Abajya impaka ari babiri umwe aba yigiza nkana. Abajya inama ari babiri banyaga inka z'abarasa munani. Abajyanama babiri bishe umujyanama umwe. Abajyanama bacishije ukubiri ibyabo ntibishyika. Abajyanama bishe imbwa y'umwami irahera. Abakingiranye inyegamo ntibakingirana ingabo. Abakiranye bakundana berekana imyobo. Abakiranye ntibahishana ibibuno. Abakobwa ni nyampinga. Abakundanye barajyana. Abakundanye ni bo bangana. Abakunzi baza bishize. Abakwe ni aba mbere; ibya nyuma bica amazuru. Abana ba Samusure bavukana isunzu. Abana basangira ibere ntibasangira umugisha. Abana ni babiri: Gahanwa na Gahannyi. Abana ni batatu: Uwibwira, Ubwirwa na Tereriyo. Abangana ubwenge basa ntibabana. Abantu n'ibintu ni magirirane. Abarinzi b'iminsi ni Imana. Abarira ku minsi ntibashira. Abaryi b'imigongo baribwire. Abasa barasangira. Abasangira bashonje ntawe usigariza undi. Abasangira ubusa bitana ibisambo. Abasangiye basigana imbyiro. Abasangiye imfizi ntibasekana amahembe magufi. Abasangiye imfizi ntibasekana inkuku. Abasangiye ubusa bitana ibisambo. Abasaza nibo bagwa neza. Abaswa ntiberekwa imishinga. Abatanye badatata barasubirana. Abatazi ibanga bamenya ubusa. Abateranye imigeri ntibahisha n'amabya. Abaturanye babyarana abana basa. Abatutira batongana batura ukubiri. Abavandimwe iyo bavumbitse akarenge uvumburamo akawe.
Abe 3
Abi 3
Abo 6
Abw 1
Acu 1
Aga 125
Agaca amakungu ni ukwima uwarugendagamo. Agaciro gake karuta akamaro gacye. Agaciro k'umuntu ni ibikorwa bye. Agacumu gahabwa agahari, naho agahararutswe gahabwa agahini. Agacumu kazaguhorera (kazahorera umugabo) ntumenya uwagacuze. Agacumu kazaguhorera ntumenya uwagacuze. Agafuni kabagara ubucuti ni amagambo. Agahana imbwa ni agashirira. Agahanga k'umugabo gahangurwa n'uwakaremye. Agahanga k'umugabo gahuma katavuze. Agahango gato karuta umugenderano. Agahararo ntikabuza agahararuko. Agaharawe gahabwa agahari, naho agahararutswe gahabwa agahini. Agahimbaza umusyi kaba munsi y'ingasire. Agahinda gahima indyarya kaba mu rutare kwa Rwirebe. Agahinda gashira akandi kari itumba. Agahinda gashira bake. Agahinda k'inkoko kamenya inkike yatoyemo. Agahinda k'inkoko kamenywa n'inkwezi. Agahinda k'inkono kamenywa n'uwayiharuye. Agahinda ni ukubura uwo ukunda. Agahinda ntigashira; gashira nyirako yapfuye. Agahinda ntikajya ahabona. Agahinda ntikica kagira mubi. Agahinda ntikica, kigisha ubwenge. Agahinda si uguhora urira. Agahini gahima indyarya kaba mu rutare rwa Kirebe. Agahugu Imana yagusasiye ntukarenga. Agahugu k'abagore ntikabura amazimwe. Agahugu karimo indushyi, abapfu ntibabura amazu. Agahu k'iminsi kazibwa n'inkweto. Agahungu kavutse gashaka umukobwa. Agahuru gahinyuza inkumi. Agahuru gakomeye kiyima umupfu. Agahuru gasabye umuntu inyama ntakarenga. Agahuru kagusabye amaraso ntukarenga. Agahwa kari ku wundi karahandurika. Agakambye ugatega u Rwanda (ugatega iminsi). Agakara gasiga imbwa ntigasiga akako. Agakecuru gakize ntikabura abuzukuru. Agakecuru gatanze akandi gushoka kagira ngo dore ubwo butama bwako. Agakecuru kaguye mu isywa ngo reka nsinzire. Agakecuru karitse ntikabura abuzukuru. Agakecuru kigiza nkana karigata isuka. Agakeya kanga mu jisho ntiakanga mu kanwa. Agakijije umwana kabyize se. Agakoba gahambirije inkuru bijyana mu nkono. Agakomeye karakomereka. Agakoni k'iminsi gakubita gake gake. Agakoni k'iminsi kaba infuruka zose. Agakoni k'umukobwa ni nkora ngende. Agakoni ntikica karema. Agakoza umuntu ibara ntikaba kanini. Agakubitiye mu nkono ntikica umugabo. Agakujije umwana ufite se na nyina kaba gakujije imfubyi. Agakungu gakuna imbwa. Agakunze ababiri karabateranya. Agakuye intozo ku ishyiga umugunzu ntuharindira. Agapfa kaburiwe ni impongo. Agapfundikiye gatera amatsiko. Agapfundikizo k'inda ni ijosi. Agapfunyika ka kabutindi ukarenza urugo kakagaruka. Agapfuye karapfunyikwa, aho uruhu rw'intare rurindwa imbeba. Agapfuye karatuba, inyama z'imfizi ntizatetswe mu rwabya. Agasamunyiga bagize ngo karanuka, kati “Babimbwira babigize kabiri”. Agasamunyiga kabwiye akagore kako kati “Ngiye gushaka abagore babiri”, akandi kati “Kurya unuka neza!”. Agasamunyiga kari mu icukiro kati “Mbuze amata simbuze amavuta!”. Agasamunyiga kari mu icukiro kitwa ruhangara-joro. Agasamunyiga kati “Ucecetse nkunyinyitse”. Agasani k'imbwa kayigoborera akaguye. Agasaza gatanze akandi kagira ngo nkize ubunogori. Agasaza kamwera akandi kuzakamwa. Agasaza k'inshizi y'amanga kabona inkumi ibyutse kati “Ngwino unyoze ibirenge!” Inkumi iti “Birakozwa na Nyabarongo”. Agasaza k'inshizi y'amanga kabona inkumi ibyutse kati “Ngwino unyoze ibirenge!” Inkumi iti “Birakozwa n'umugezi utemba”. Agasaza kiziringurije mu mbere kahakura ubuhumyi. Agasebe k'amaganya ugashima wicuye. Agashesho iyo kashize, uwahekwaga arijyana. Agashize gashirwa isoni. Agashungo iyo gashize uwahekwaga arigenza. Agashungo koshya n'abagashungera. Agashya ntigashira. Agashyitsi kari kera (kagiye kera) kavumbika umuriro. Agashyo kabaga amatungo y'abandi ntikabura ubugi. Agashyo kabaga imfura ni uguturana. Agasiga karira imfusha gahora kareba ko inda yaba umumiro. Agasiga karira imfusha gahora karegetse. Agasiga kaririye imfusha gahora karekereje. Agasinde iyo kajya kumanyuka karabira. Agasore gahimba akandi kataraza. Agasore gashima akandi kaguye. Agasore ndarishokoje ntikabura (ntikarushinga). Agasozi gashira inshuti (abakunzi) ntigashira abashinyaguzi. Agasozi gashizeho abagabo imbwa zikwiza amazina. Agasozi gataramye inka kamanuka indi. Agasozi gaterera ugatega inshuti. Agasozi kabyiruye impaze ntikabura impagarara. Agasozi kagufi kagushyikiriza akarekare. Agasozi kamanitse imbwa ntigashira. Agasozi kariho indushyi nta mupfu ukaburaho inzu. Agasozi katagira umukuru kagwaho ishyano rikirirwa, rikarara cyangwa rikirirwa aho rikarara aho. Agasozi kazamuka inka kakazamanuka izindi. Agatatu gatatira ikibi. Agatebo gacitse kayora ivu. Agati gaciye ntikabura izuba. Agati gateretswe n'Imana ntigahungabanywa n'umuyaga. — A small tree planted by God is not shaken by the wind. Agati gatoshye ugatega izuba. Agati kagusabye amaraso ntukayarenza. Agati kamanitse imbwa ntikabura urubwejaguro. Agati kamanutswe n'Imana ntigakubitwa na muntu. Agati kazagusiga amabyi ntukarenga. Agati kazasiga umugabo amabyi akanera gakubiranyije. Agati kina umwana ntigacanwa. Agatinda kadahera ni amenyo ya ruguru. Agatinze gakambya inda. Agatinze karuta agaheze. Agatinze kazanduruka ni inkumi n'ikirondo. Agatinze kazaza ni amenyo ya ruguru. Agatinze kazaza ni ubugabo bw'uruhinja. Agatinze mu rusyo karahinyuka. Agato kanga mu jisho ntikanga mu kanwa. Agatoki kamenyereye gukomba gahora gahetamye. Agatsinsino k'umwana kerekana uko azakura. Agatsirikwa ntigahere ni amenyo ya ruguru. Agaturanyi gashya gatera amabavu. Agatwenge gaca hejuru y'agahinda.
Agi 1
Aha 23
Ahabaye imanga ntiharagirwa inka. Ahabaye induru ntihaba indagiro. Ahabaye ishyamba abana ntibaharagira. Ahacurirwa amagara ntihacurirwa ubuhozozozo. Ahageze icyuma haba inkovu. Ahageze icyuma haba uruguma. Ahagukanze ntuhatega inturo. Ahaje ubwanwa haba hanze ubwana. Ahakize hitwa inkovu. Aharaye inzara haramuka inzigo. Ahari abagabo ntihapfa imbwa. Ahari amahoro amata arashisha. Ahari amahoro (ubuhoro) umuhoro urogosha. Ahari amahoro umuhoro urogosha. Ahari ibicuma ntihabura ibicumuro. Ahari igisebe ntihabura isazi. Ahari ikiziba uhatega Nyakanga na Kamena. Ahari inyo ntihava. Ahari ubwenge hagiye inda. Ahatari ingenzi ingegera zirugurura. Ahatumuka ibiziba uhatega Kamena na Nyakanga. Ahavuye ndashimye ntihava ndagaye. Ahavuye umugabo hasubira umugayo.
Ahe 1
Aho 83
Aho abagabo bahuriye ntihapfa ubusa. Aho abagabo bari uruhinja ntirupfa. Aho abakobwa babuze ibikona bikuba amaboko. Aho abakuru babuze abato bishakamo umukuru. Aho amagara acurirwa ntihacurirwa ubuhozozo. Aho ari kure, ni ho ari kare. Aho ga birenge ni wowe ubwirwa! Aho guhamagara ukwihorera wahamagara usinziriye. Aho guhana umupfu wayobya umuvu. Aho guhandwa n'akayuzi k'i Rwanda wahandwa n'agahwa kaho. Aho guha uw'ukunda waha ugukunda. Aho gukenura inka wakenura nyirazo. Aho gupfusha umurimyi wapfusha umurima. Aho gutera urubwa uzatere urutoki. Aho guturana n'umwanzi waturana n'itongo. Aho ibyago byaje ibihaha bica umuhoro. Aho imbwa ikubitiwe irahagaruka (ntihava). Aho imbwa iririye ntihava (ntihatarabuka). Aho imfizi irindirije ni ho yimiriza. Aho imfubyi ziri abapfu ntibabura amazu. Aho imfura zisezeraniye ihatanze indi irahaborera. Aho imondo ibyutse haryama umukara. Aho ingenzi zitari ingegera zirugurura. Aho ingwe itari imondo ishora inyana (yahura inyana). Aho inkoko yasheshe kera ihata iryoya (ibaba). Aho inkongoro zitari ibishwi biratanaga. Aho inkuba yerekeye niho ibicu bijya. Aho intozo ikubitiwe akabwana kotana amakenga. Aho intumbi iri ni ho inkongoro ziteranira. Aho inyana ziri urwuri ruraguka. Aho inyo yabaye ntihava. Aho inyundo isubiye kabiri haba hari ubuce. Aho kubarirwa wakwibonera (wakwirebera). Aho kubaza ubwoko ujye ubaza inshyuro. Aho kubeshya i bwami watona yo. Aho kubeshya watona nabi. Aho kubona intore y'ijisho wabona iy'Imana. Aho kubyuka ushaka inshuti ubyuke ushaka inzu (urugo), inshuti zizizana (zizakwizanira). Aho kunyereka inkongoro wanyereka umunywi. Aho kurera imfubyi y'umuntu warera iy'inka. Aho kurumwa n'uruyuki warumwa n'uruyuzi. Aho kurwara ibibembe warwara ibinyoro. Aho kurwara igituntu warwara igisebe. Aho kuryamira ijambo waryamira inkota. Aho kwerekana inkongoro wakwerekana uwo yareze. Aho kwiba wayaka. Aho kwica inkoko uyiha umugabo. Aho kwicarira umutogoto w'inkono wakwicarira ijambo rya nyirayo. Aho kwicwa n'inzara wicwa n'ijambo. Aho ubona umwotsi, burya haba hari umuriro. Aho ubuhoro buli umuhoro urogosha. Aho ubwanwa bwaje ubwana burahava. Aho ubwenge buke buri inkumi iherera umushyitsi. Aho udasize umwana uhasiga umugani. Aho ujishije igisabo ntuhatera ibuye. Aho ukuruye urusuka uhakurura urwibo. Aho ukuye ingoma irenga uharamvura indi. Aho umuberabe ari ntawe uhina intoki. Aho umuberabe ari ntawe upfunya intoki. Aho umubyeyi aguye bahatoragura ingobyi. Aho umucekuru atoye uruhindu ahita uruganda. Aho umugabo aguye undi atereraho utwatsi. Aho umugabo ari, imirimo irakorwa. Aho umukecuru atoye uruhindu ahita uruganda. Aho umukiro uri, ibihaha bica umuhoro. Aho umukobwa yishima ni ho umuhungu amukoma. Aho umupfu yanzuye ntahamenya. Aho umurengwe uri baranomba. Aho umutima uri, amaguru aragera. Aho umutindi yanitse ntiriva. Aho umwaga utari uruhu rw'urukwavu rwisasira babiri (rwiyorosa batatu). Aho uniga uhasanga umuhogo. Aho uniga urahasanga umuhogo. Aho uramvuye ingoma ikarenga uharamvura indi. Aho usanze ubwoba uhatera kabiri. Aho ushishiye ni ho utetera. Aho ushyinguye amagara ntuhashyira ubugi bw'icyuma. Aho ushyinguye amagara, (urugeni) ntuhashyira ubugi bw'icumu. Aho utizeye umugeni ntuhanga umugayo. Aho utuye inkondo, ntuharira umwana. Aho uzasanga itongo hazaba haratuye umugabo. Aho wambariye inkindi ntuhambarira ibicocero (ubucocero). Aho wenda ntihaba inzira.
Aka 154
Akababaje umutima gashegesha amagufa. Akababaje umutima kazindura amaguru. Akababaje umwana kamenywa na nyina. Akababaro k'inkoko kamenywa n'inkike itoyemo. Akabambwe na nyirako gashira ubwema. Akabando k'iminsi gacibwa kare kakabikwa kure. Akabando k'iminsi gahora kegetse ku muryango (mu mfuruka zose ku kibero cy'inzu). Akabaye icwende ntikoga. Akabaye imbwa ku murizo ntikatuma ihiga. Akabaye inkanda amaherezo kaba ihururu. Akabi gasekwa n'akeza; Akabi ntigasiga akandi. Akabigira kabizi karya imboga karitse. Akabimba karuta agaturo. Akabindi gahimba akandi kataraza. Akabindi kaguye mu isywa ntikameneka. Akabindi k'ishavu ni ijosi. Akabindi k'umutima ntikameneka. Akabindi ntikuzura ntikabona iriba. Akabi ni ukutarora uko umuntu ameze imbere. Akabira gakomeye (kabishye), kiyima umupfu. Akabira kagiye so karakajya na so wanyu. Akabiri kabi karagusarika. Akaboko kaseguye intwari kifuza iminyago. Akabonye umwe gapfa ubusa. Akabuno kagukunze kakwongeza umwambaro. Akabuno ntigasa n'akakabyara gasa n'ako bararana. Akaburiwe mu isiza ntikabonekera mu isakara. Akaburiye mu isiza ntikabonekera mu isakara. Akabuza umukobwa inzu arakagendana. Akabuze ubuguzi gasubira nyirako. Akabuze uburyo gakwikirwa bugufi. Akadahera ni urwimo n'urugaryi. Akadahishwa ni inda n'umuriro. Akadakora umwe ntikica ubukwe. Akadatetswe karotswa. Akagabo gahimba akandi. Akagabo gahimba akandi kataraza. Akagabo gahumura katababuye. Akagaragaye ni ko kabona ubuguzi. Akagega k'amagambo ni amatwi. Akagenigeni karya (kanywa) uwakagenewe. Akagezi k'isuri karasiba. Akaguru karekare gata nyirako mu mahwa. Akagurumiye karizimya. Akagurumiye ugatega igihugu. Akaguseseye amata ntugasukamo ayandi. Akaguteze imanga ugatega iminsi. Akaje kagirwa n'akakazanye, gahimwa n'akakazanye. Akaje karemerwa. Akaje kayitaye i Bugesera. Akaje mu buro barashyana. Akaje ugatega amaso kagakora ikikazanye. Akamara-ntimba kava mu muntu. Akamasa kazaca inka kazivukamo. Akamasa kazica inka kazivukamo. Akamaze umugabo iseseme karamubyibushya. Akambonwa k'i Rwanda ni ko cyago. Akamenyero karica (kica inkware). Akamenyero kayitaye mu mutego. Akamero kabi karuta akamaro gake. Akamero keza ntikabujije imbwa gusega. Akamero keza ntikabujije umukobwa kuruha. Akami k'umuntu ni umutima we. Akamuga gaseka akajyo. Akamuga kamenywa na nyirako. Akamuga karuta agaturo. Akana kavutse nabi gakura nabi. Akana k'ibwami aho kugahisha wagaha igihango. Akana k'imvura kakurindiriza nyina. Akana k'umworo kirabura kataroga. Akananiye inkona inkongoro ntikoraho. Akananiye intozo umugunzu ntukoraho. Akananiye umugabo imbuto y'uburo iramungwa. Akananiye umugabo umutima ntubanga ingata. Akananiye umusore ntugira ngo zana nkurushe, ugira uti: zana ndore. Akananiye umutima ntiwirirwa ubanga ingata. Akanguhe kajyana imbwa mu bahinzi. Akangumanguma bagakubise inguma (inkoni) kati: ngaha nabona intambara nikuyemo amahoro (ubuhoro), kati: nabyaye data na mama, akandi kati: ko wabyaye so na nyoko wowe wabyawe na nde? kati: aho bigeze aho ngaho haranyobeye! Akanguye inkono ni ko kayivuma imbyiro (ni ko kayimena). Akanjyana i bwami ni umuhoro wanjye. Akanwa kabura umutemeri gapfubira nyirako. Akanwa kanze amata barayagaha kakaruka amazi. Akanwa karya ibinyegeje. Akanwa karya ntiwumve, kavuza induru ntiwumve. Akanwa kavuga nabi gakangura abasinziriye. Akanwa kicaye ubusa kica nyirako. Akanyabugabo ntikabura. Akanyamuhenja kagiye kugura nyina imyungu kati: ndatetse uwashaka twagurana. Akanyamuhenja kaguye mu bihaza kati: ndatetse sinibye. Akanyoni karitse ku nzira karurirwa n'umugenzi. Akanyoni karitse ku nzira kati: nzapfa nzakira simbizi. Akanyoni katagurutse ntikamenya iyo bweze. Akanyoni kigurutse ntikamenya iyo kigwa. Akanyoni mwanyaze ntukarya agahanga. Akarangiye ntikayaga. Akaremereye gaca inyundo. Akarenze impinga karushya igarura. Akarenze impinga karushya ihamagara. Akarenze inzira karushya ihamagara. Akarenze irembo karushya ihamagara. Akarenze umunwa karushya ihamagara. Akarenze ururimi karushya ihamagara. Akari aha ni imvugwa. Akari bugwe kitandukanya n'icyari kigashyigikiye. Akaribwa akayunguruzwa. Akaribwa kigizwe n'ubwenge. Akari hagati ya Gacu na Rwabicuma kazwi na bake. Akari hejuru ukabaza inkuba. Akari ikuzimu ukabaza ifuku. Akari inyuma y'intoki karaguma. Akari ku mutima gashyira hanze. Akari kure karushya ihamagara. Akari kure karya nyir'amaguru (karibwa na nyir'amaguru). Akarimi kakurega si ko kakuregura. Akarimi karekare ntikabuza ikibaye. Akarimi kavuga undi ntikabura. Akari munda y'ingoma kamenywa n'umwiru na nyirayo. Akari mu nda y'umugabo kazimburwa n'akari mu nda y'akabindi. Akari mu rugo karugwa imbere. Akari mu ryinyo ururimi ntiruguma hamwemve. Akarimutumye ni agacuma ka Vuka. Akaro ntikavuga mu buroro. Akarusha umusega kwota karashya. Akarushya umukobwa baragendana. Akaruta akandi karakamira. — The stronger one milks the smaller one. Akarya amagi ntikabwejura. Akaryana mu nkanda karyana no mw'ihururu. Akarya umuhini kaba gasotera isuka reba imbeba irya umuhini. Akaryi k'imyenda (ka cyane) kishyura iminigo. Akaryoshye gasenyera imbwa. Akaryoshye kataye imbeba munsi y'ibuye. Akaryoshye ntigahora mu itama. Akaryoshye ntikabitswa itama. Akatari amagara karahahwa. Akatari mu wanjye singahisha. Akatari mu wawe gatera ipfa. Akatavuga ntigahenda akatavuga. Akatayatondewe ntikayamenya. Akatazi kubyina kavumba nyakatsi. Akatazi kubyina ntikavumba mu bukwe. Akatiyambitse ntikambika mushiki wako. Akava-mashyiga karinda nyir'inka. Akayiguyemo karuta akayivuyemo. Akayingayingo kahuye n'abagitsi kati: Hobe bagabo biteye umuruho. Akayongayonge karenga ihwa. Akayongayonge ntikarenga ihwa. Akayongoyongo kayongobeje akayabo k'umutindi kati: ubukire buracyariho. Akazapfa kabungira akazakica. Akazarusenya gahora inyuma y'inzu. Akazasenyera ibisiga kava iwabo wa sakabaka. Akazi k'umusebeya kaba kari no ku mwungo. Akazi kurya imboga ubusa, karitse umutsima. Akaziye umugabo ntata ingata. Akazu gato kajya ubwatsi.
Ake 4
Aki 7
Ako 7
Aku 4
Ama 132
Amababi y'urugo ni amagambo yarwo. Amabere yonsa abana ba rubanda ava ku ijuru. Amaboko akorera inda, yapfa akayipfumbata. Amaboko arya ibijumba n'aramutsa imfura birangana. Amaboko atareshya ntaramukanya. Amaboko make akubitisha nyirayo. Amaboko make atera imico myiza. Amaboko matindi atema ibizarara. Amaboko yanga (gukorera) inda yapfa akayipfumbata. Amabura-kindi akingira inkota akaboko. Amabuye y'agaciro ntaboneka henshi. Amabyi azica umwana ntamuva mu kibuno. Amacumu y'impengeri ntiyotsa agatara. Amacumu y'inda ntashira igorora. Amacunda ntabuganizwa. Amacunda y'inka ebyiri arazirwa. Amafuti y'umugabo ni bwo buryo bwe. Amagambo abiri atamira iry'undi. Amagambo abwirwa benshi akumvwa na bene yo. Amagambo aca mu ziko ntashye. Amagambo ageze iwa Ndabaga. Amagambo ahariwe Nankana - Wankana. Amagambo (amaganya) y'inkoko amenywa n'inkike yatoyemo. Amagambo aratinywa ariko ntiyica nk'icumu. Amagambo ashize ivugwa ntiyisha abagabo izuba. Amagambo atagira umukuru arumba ari indaro. Amagambo atavunaguwe ntakwirwa mu ruhago. Amagambo menshi aziba amatwi. Amagambo ntashira ararekwa. Amagambo ntavuna igufa. Amagambo y'inka avugwa zitarinikiza. Amagambo y'ubusa ntashyushya igikoni. Amagara araryoha. Amagara arasaza inda igataragiza. Amagara aryana akara. Amagara iyo yatewe hejuru, umwe asama aye undi aye. Amagara make asenyesha ku rusika. Amagara ni nk'amazi; araseseka ntayorwa. Amagara ntacurwamo ubuhozozo. Amagara ntaguranwa amagana. Amagara ntamera aramirwa. Amagara yera rimwe ntiyera kabiri. Amagara y'uruzingo ni umunyotwe. Amage iyo yaje arisha umugabo igikoba. Amagi iyo avuyemo nyina arabora. Amagorwa y'umugabo aza bugariye. Amagorwa y'umugabo ni ugusigariza umwana udahaze. Amagura-nka ni yo azitubya. Amaguru aba mu nda. Amaguru ahata inzira ibirenge. Amaguru ntiyishyuzwa. Amaguru y'imvura ni umuyaga. Amahane arumvwa ntarorwa. Amahanga asana inkono. Amaherezo y'inzira ni mu nzu. Amahirwe ntagirira ngo mwashatse kimwe. Amahundo abiri aruta amahinguko make. Amajambo ntiyubaka igihugu. Amajambo y'abantu ni nk'umuyaga. Amajya n'amaza niyo menya inzira. Amajya y'inka ntamenywa n'umushumba. Amakuba y'abagabo aza barora. Amakuba y'innyo aza ijoro rirushye (bugariye). Amakuba y'umugabo ni ugusigira umwana udahaze. Amakungu aterura indaro. Amangati aruta isari. Amanywa-nzoga si yo manywa y'abagabo. Amapfa arashira igihemu ntigishira. Amapfa n'ipfa ntaho bihuriye. Amapfa ya kure yicisha inzara. Amaraso ari buve ntarara mu mubiri. Amaraso atari ayawe ntakurara mu mubiri. Amaraso ntasibwa. Amaraso y'umuntu ntiyicara. Amarenga y'urupfu ni ukurwara. Amareshya-mugeni si yo amutunga. Amaribori y'urwagwa ni urumeza (umwera - ubuheri). Amarindiro y'umudaho ni uguhora. Amaringanire arazirwa. Amarira y'inka ashoka ajya mu kanwa. Amaronko arazirwa. Amasaka aratundwa ubwoko ntibutundwa. Amasangira-bere si yo masangira mugisha. Amasaso ntashyushya amaraso. Amashaka-rugo aragora umugore ntiyatutse umugabo. Amashongore biguma bigeze ku munwa. Amashyi make yimisha umwana impengeri. Amashyo arutwa n'impengeri ku mashyi. Amashyo mboga zizanye. Amashyo mushumba uragiye impongo, mbabariye uzaziragira ejo. Amashyo y'umugabo (y'umugore) asenya inzu. Amaso abera imutwe kureba (kurora). Amaso akunda ntabona neza. Amaso ya babiri areba ukubiri. Amaso yaburiye nyirayo amwereka ingwe. Amaso yapfubiye nyirayo amwereka ingwe. Amaso yerekwa bike ibindi akirorera. Amaso y'igikeri ntabuza abavomyi kuvoma. Amaso y'imbwa ntabuza umugabo kurya ibye. Amasunzu si amasaka. Amata ananiye imfubyi aba atari yo. Amata asabwa aho ari. Amata asabwa inka ifite. Amata azakenya umugabo ayabonera ku nama. Amata azakenya umugore ayabona ayacunda. Amatageko arusha amabuye kuremera. Amata iyo yagiye ikuzimu rubanda bakurikiza yo icyansi. Amata make amena amenshi. Amata make atera induru amazi akayavuna. Amata y'abana ntaba ay'abagabo. Amata yakunaniye agukukisha ikiziba ikijya-ruguru. Amata y'umuzungu uyanywa akiri inshyushyu, warinda ko avura akameneka. Amategeko aremera nk'amabuye. Amategeko arusha amabuye kuremera. — Laws are heavier than stones. Amateka ntibagirwa. Amatwi arimo urupfu ntiyumva. Amatwi yuje amata ntiyumva. Amatwi yumva byinshi amaso aberaho kurora. Amatwi y'umwami ntanena. Amatwi y'undi ntiyumva. Amava-muhira atwaza umugabo (umusaza) ingabo. Amavuta y'umugabo ni amuraye ku mubiri (ku murundi). Amaze ake nk'inka ibyaye mu cyi. Amazi arashyuha ntiyibagirwa iwabo wa mbeho. Amazi asumira ku mabuye. Amazi ataraganye akwira igishanga. Amazi iyo agize ati: winyiyuhagira, ugira uti: nta mbyiro mfite. Amazi iyo yabaye make aharirwa imfizi. Amazimwe ni yo ntangiriro y'ubuhemu. Amaziro n'amaciro birangana. Amazi y'amasabano ntamara inyota (imbyiro). Amazi y'imuhana arakarabwa ntiyiyunyuguzwa.
Ame 12
Amendezo y'uruhara ni amasoso. Amenyo aketa urw'undi ntakeka. Amenyo arya ababo ntakangura rubanda. Amenyo arya imbuto agaseka (akareka) intabire. Amenyo arya inshuti ararumirwa. Amenyo arya urugo rw'undi ntakuka. Amenyo ayisekera ni yo ayirya. Amenyo mabisi aseka ayumye azayasanga. Amenyo ni amabuye arya imbuto agaseka intabire. Amenyo ni amabuye aseka asize intimba mu nda. Amenyo yakabaye hejuru y'inda. Amenyo y'icyiyone yagiteye kwimena inda.